پژوهش های ادبی و اجتماعی

پژوهش های ادبی و اجتماعی

بررسی پارادایمی مناسبات جامعه، اندیشه و هنر مکتب اصفهان (با تکیه بر مفهوم حرکت در فلسفه، شعر، معماری و نقاشی)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار زبان و ادبیات فارسی دانشگاه گنبد کاووس
چکیده
تغییرات اجتماعی – سیاسی­ای که به‌واسطۀ تأسیس حکومت صفوی در ایران روی داده بود، با به قدرت رسیدن شاه عباس اول و انتخاب شهر اصفهان به عنوان پایتخت حکومت، سرعت بیشتری گرفت. در پی این تحولات، اندیشه و هنر این عصر، دستخوش دگرگونی­هایی شد و مکتبی در این زمان شکل گرفت که بعدها مکتب اصفهان و یا سبک اصفهانی نامیده شد؛ مکتبی که برخلاف اندیشه­ی آن جهانی و کل گرای عرفانی، دیدی زمینی و جزئی نگر داشت. جستار حاضر، در پی آن است تا با استفاده از نظریه­ی تامس کوهن و تمرکز بر پارادایم حاکم بر این عصر، به بررسی این موضوع بپردازد که چگونه رویدادهایی که در عصر صفوی به وقوع پیوست، سبب شد حرکت، به عنوانی پیش­فرضی مشترک، در اندیشه­ و هنر مکتب اصفهان نمود یابد. بر اساس یافته­های این پژوهش، دگرگونی­هایی که در جامعه عصر صفوی و شهر اصفهان در زمان شاه عباس اول روی داد، باعث گرایش به زمین و روی گردانی از عوالم دیگر شد و همین امر باعث شد، حرکت و متعلقات آن، که از جمله مؤلفه­های گرایش به زمین هستند، نقشی اساسی در خلق شعر، نقاشی و معماری این دوره داشته باشند و همچنین فیلسوفان نیز با بهره‌گیری از این پیش­فرض و تأکید بر آن به تبیین و حل مسائل فلسفی بپردازند.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

A paradigmatic study of the relations between society, thought and art of Isfahan school (Relying on concept of movement in philosophy, poetry, painting and architecture)

نویسنده English

Morad Esmaili
چکیده English

A paradigmatic study of the relations between society, thought and art of Isfahan school

(Relying on philosophy, poetry, painting and architecture)
Abstract

The sociopolitical changes that emerged due to the establishment of the Safavid period in Iran gathered momentum when Shah Abbas I came to power and chose Isfahan as his capital. As a result of these transformations, thought and art also underwent a change. In this era, a school was formed which was called the school of Isfahan or Isfahani style. Unlike mysticism which emphasized otherworldliness and wholeness, the school of Isfahan had a worldly perspective that paid attention to minute details. The fundamental presuppositions of this school include movement, transformation, attending to worldly affairs, and disregarding the mystical worlds. The current study strives to analyze how the movement has crystalized as a common presupposition in the thought and art of the school of Isfahan. To do so, the current study employed Thomas Kuhn’s theory and concentrated on the dominant paradigm in this period. Based on the findings of this research, the movement and things related to it played a significant role in the poetry, painting, and architecture of this period. Also, by using and emphasizing this presupposition, philosophers engaged in interpreting and solving the philosophical issues.

 آشتیانی، سیدجلال الدین (1378) منتخباتی از آثار حکمای الهی ایران (از عصر میرداماد تا زمان حاضر)، جلد1، قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
- اخگر، مجید، (1390). فانی و باقی: درآمدی انتقادی بر مطالعۀ نقاشی ایرانی، تهران: حرفه هنرمند. 
- استنیلند، هیلری (1384). کلّی­ها، ترجمه­ی نجف دریابندری، نشر کارنامه.
- بنیون، ویلکینسون و همکاران (1367). سیر تاریخ نقاشی در ایران، ترجمه­ی محمد ایرانمنش، تهران: امیرکبیر
- پاکباز، رویین (1390). نقاشی ایران:از دیرباز تا امروز، تهران: زرین و سیمین.
- پرایس، کریستین (1346). تاریخ هنر اسلامی، ترجمه­ی مسعود رجب نیا، تهران: علمی و فرهنگی.
- پیرنیا، محمدکریم (1384). سبک­شناسی معماری ایرانی، تدوین غلامحسین معماریان، تهران: سروش دانش.
- جوانی، اصغر (1385). بنیان­های مکتب نقاشی اصفهان، تهران: انتشارات فرهنگستان هنر.
- چالمرز، آلن فرانتیس (1378). چیستی علم: درآمدی بر مکاتب علم شناسی فلسفی، ترجمه سعید زیباکلام، تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه­ها (سمت).
- حاجی قاسمی، کامبیز (1375). «هندسه­ی پنهان در نمای مسجد شیخ لطف الله»، نشریۀ صفه، سال ششم، شماره­ی 21 و 22.
- حبیب، فرشته (1388). «تحلیلی از تعامل فرهنگ و کالبد شهر(نمونه­ی موردی اصفهان صفویه)»، نشریه­ی هویت شهر، سال سوم، شماره 4.
- خامنه­ای، سیدمحمد (1384). میرداماد، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
- خسروپناه، عبدالحسین (1388). نظام معرفت شناسی صدرایی، تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه­ی اسلامی.
- دباشی، حمید (1389). «میرداماد و تأسیس مکتب اصفهان»، تاریخ فلسفۀ اسلامی، زیر نطر سید حسین نصر و الیور لیمن، ترجمه­ی حسن فتحی، جلد3، چاپ دوم، تهران: انتشارات حکمت، صص 119-176.
- راوندی، مرتضی (1382). تاریخ اجتماعی ایران، جلد5 تهران: روزبهان.
- رستمی، مصطفی؛ محمدپور، سمیه (1397)، «مصداق­های فرمی و محتوایی حرکت جوهری در نقش­های اسلیمی و ختایی معماری مسجدهای صفوی، چهارمین کنگره­ی بین المللی فرهنگ و اندیشه­ی دینی، صص1-17.
- زرین کوب، عبدالحسین (1383). از گذشته­ی ادبی ایران، تهران، سخن.
- زندیه، مهدی (1390). حرکت جوهری و ثبات معرفت، قم: مؤسسه­ بوستان کتاب.
- سروش، عبدالکریم (1378). نهاد ناآرام جهان، تهران: مؤسسه­ی فرهنگی صراط.
- سعدی، مصلح الدین عبدالله (1381). گلستان سعدی، تصحیح و توضیح غلامحسین یوسفی، چاپ هفتم، تهران: خوارزمی.
- سهروردی، شهاب الدین یحیی (1355). مجموعه مصنفات شیخ اشراق، جلد2-3، به تصحیح و مقدمه­هنری کربن، به تصحیح و تحشیه و مقدمه­ی سیدحسین نصر، تهران: انجمن فلسفه ایران.
- سیوری، راجر مروین(1366). ایران عصر صفوی، ترجمه­ی کامبیز عزیزی، تهران: نشر مرکز.
- شفیعی کدکنی، محمدرضا (1387). ادبیات فارسی از عصر جامی تا روزگار ما، ترجمۀ حجت الله اصیل، تهران: نشر نی.
- ــــــــــــــــــــــــــ (1386). صور خیال در شعر فارسی، تحقیق انتقادی در تطور ایماژهای شعر پارسی و نظریۀ بلاغت در اسلام و ایران، چاپ یازدهم، تهران: آگاه، 1386.
- صائب تبریزی،  محمد علی (1371). دیوان صائب تبریزی، به کوشش محمد قهرمان، دوره­ 6جلدی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
- صدرالدین شیرازی، محمد ابراهیم (1981)، الحکمه المتعالیه فی الاسفار العقلیه الاربعه، ج 3 و 7، بیروت: دار احیاء التراث.
- صورتگر، لطفعلی (1345). منظومه­های غنایی ایران، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
- طباطبایی، سیدجواد (1383). زوال اندیشه­ی سیاسی در ایران، چاپ چهارم، تهران: کویر.
- طباطبایی، محمدحسین (1355). بررسی­های اسلامی: شامل مقالات و رسائل، به کوشش هادی خسروشاهی، قم: مرکز انتشارات دارالتبلیغ اسلامی.
- طباطبایی­فر، محسن(1384)، نظام سلطانی از دیدگاه اندیشه­ی سیاسی شیعه(دوره­ی صفویه و قاجار)، تهران: نشر نی.
- طهوری، نیّر(1381)، «پل راهی به سوی بهشت»، فصلنامۀ خیال، شماره­2.
- عطار نیشابوری، فریدالدین محمد بن ابراهیم (1388)، منطق الطیر، مقدمه، تصحیح و تعلیقات محمدرضا شفیعی کدکنی، تهران: سخن.
- کریمیان، حسن و مژگان جایز (1386). «تحولات نقاشی ایران عصر صفوی و نمود آن در هنر نگارگری، دو فصلنامه­ی هنر اسلامی، شماره­ی هفتم، صص65 تا 88.
- کلباسی اشتری، حسین (1378). میرحکمت: در بیان احوال، آثار و آرای حکیم ابوالقاسم میرفندرسکی، تهران: فرهنگستان هنر جمهوری اسلامی ایران.
- کوهن، تامس ساموئل (1389). ساختار انقلاب­های علمی، ترجمه­ی سعید زیباکلام، تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه­ها (سمت).
- ----------------- (1375). «اصطکاک اساسی: نقش سنت و ابداع در تحقیق علمی»، برهان‌ها و دیدگاه‌ها: مقاله­هایی در فلسفه­ علم و فلسفه­ی ریاضی، ترجمه و گردآوری شاپور اعتماد، نشر مرکز.
- مجتبایی، فتح­الله (1373). «میرفندرسکی»، دایره المعارف بزرگ اسلامی، جلد6، تهران: دایره المعارف بزرگ اسلامی، صص 169-173.
- مشکوة الدینی، عبدالحسین (1361). نظری به فلسفه­ی صدرالدین شیرازی: ملاصدرا، تهران: آگاه.
- مطهری، مرتضی (1373). خدمات متقابل اسلام و ایران، تهران: صدرا.
- ------------- (1376). مقالات فلسفی، قم: صدرا.
- مقدم حیدری، غلامحسین (1385). قیاس ناپذیری پارادایم­های علمی، تهران: نشر نی.
- مؤتمن، زین العابدین (1371). تحول شعر فارسی، انتشارات طهوری.
- نصر، سیدحسین (1389). «ملاصدرا: تعالیم»، تاریخ فلسفه­ اسلامی، جلد سوم، زیر نظر سیدحسین نصر و الور لیمن، ترجمه حسین غفاری، مؤسسه­ی انتشارات حکمت، صص 228 191.
- ------------ (1392). انسان سنتی و مدرن در اندیشه­ی سیدحسین نصر، مقدمه و ویرایش ویلیام سی چیتیک، مترجم مهدی نجفی افرا، تهران: جامی
- نسفی، عزیزالدین بن محمد (1371). مجموعه­ی رسایل مشهور به کتاب الانسان الکامل، تهران: طهوری.
- ولش، آنتونی(1385). نگارگری و حامیان صفوی: بررسی تحولات دوره­ی گذار از مکتب قزوین به اصفهان، ترجمه­ی روح الله رجبی، تهران: فرهنگستان هنر.
- هاشمی، محمدمنصور (1384). صیرورت در فلسفه­ی ملاصدرا و هگل، با مقدمه­ی کریم مجتهدی، تهران: کویر.
- هیلن برند، رابرت (۱۳۸۰). معماری اسلامی، شکل، کارکرد، معنی، ترجمه­ باقر آیت‌الله زاده­ شیرازی، تهران: روزنه، 1380.
- Rouse, Joseph (2003)” Kuhn’s Philosophy of Scientific Practice”, Thomas Kuhn, Edited by Thomas Nickles, CAMBRIDGE UNIVERSITY PRESS, Pp 101-121.