پژوهش های ادبی و اجتماعی

پژوهش های ادبی و اجتماعی

تحلیل ژانریک شعر دفاع مقدس پس از خاتمة جنگ (سال‌های 1368 و 1369) و نقش فرامتن تاریخی - اجتماعی در آن

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
سپیده یگانه
مهین پناهی
گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات، دانشگاه الزهرا، تهران، ایران
10.30488/sipl.2024.192800
چکیده
شعر دفاع مقدس از زیرجریان­های شعر معاصر است که در ارتباطی تناظری با فرامتن تاریخی جنگ عراق علیه ایران شکل گرفته و با خاتمة جنگ، سیر تطور خود را با عبور از پدیده­محوری به سوی رویکرد پیامدمحور ادامه داده است تا آنجا که می­توان سال­های 1368 و 1369 را دورة گذار شعر دفاع مقدس نامید. این جریان شعری ذیل ژانر شعر غنایی قرار می­گیرد و این بازة زمانی بستر مناسبی برای تأثیرپذیری آن از فرامتن تاریخی- اجتماعی جنگ تحمیلی است. سه فرامتن «شهادت افراد»، «بازگشت اسرا» و «انحراف­های اقشاری از مردم از آرمان­های انقلاب اسلامی» و تأثیر آن­ها بر اجتماع، بیشترین تأثیر را در شاکلة ژانریک شعر دفاع مقدس در سال‌های پس از جنگ داشته است که به‌ترتیب عبارتند از: تداوم زیرژانر «سوگ­سرایی»، شکل‌گیری «زیرژانر تلفیقی توصیفی- تکریمی» و تداوم «زیرژانر انتقادی». شاعران در زیرژانر سوگ­سرایی روند مرثیه­سرایی برای شهدا را در شعر دفاع مقدس ادامه می­دهند، در زیرژانر توصیفی- تکریمی ضمن توصیف جنگ و جنگاوری رزمندگان، آزادگان را تکریم می­کنند و در زیرژانر انتقادی در جایگاه وجدان بیدار جامعه کاستی­ها را رصد و با زبان شعر تبیین می­کنند. علیرضا قزوه، سیمین­دخت وحیدی و مجید نظافت بیشترین سروده­های سال­های پس از جنگ را در کارنامة خود دارند و قالب غزل، رایج­ترین قالب شعری در دورة مورد بررسی است.
کلیدواژه‌ها
شعر دفاع مقدس
فرامتن تاریخی ـ اجتماعی
سوگ‌سرایی
شعر توصیفی ـ تکریمی
شعر انتقادی

عنوان مقاله English

The Genre Analysis of Holy Defense Poem after the End of War (1989-1990) and the Role of Socio-historical Hypertext in It

نویسندگان English

sepideh yeganeh
mahin panahi
Department of Persian Language and Literature, Faculty of Literature, Alzahra University, Tehran, Iran
چکیده English

Holy defense poetry represents the significant subbranches of contemporary poetry emerging in a symmetrical relationship with the historical hypertext of the Iraq war against Iran. As the war concludes, holy defense poetry continues to evolve, shifting from the phenomenon-based approach to the consequence-based one. Thus, this time (1989-1990) can be called a transition period. The poetic movement of holy defense poetry is classified under the lyric poetry category. This period is an appropriate context for being influenced by the socio-historical hypertexts of the imposed war. The martyrdom of individuals, the return of prisoners of war, and the deviation of certain groups of people from the ideals of the Islamic revolution are three main three hypertexts. These hypertexts and their impacts on the community have the greatest influence on the formation of the genre of holy defense poetry after the war. This genre comprises three subgenres that have continued after the war.  They include the subgenre of mourning, the subgenre of description and veneration, and the subgenre of critiquing. In the subgenre of mourning, poets keep on the trend of composing elegy for the martyrs of holy defense war. In the subgenre of description and veneration, besides describing the war and the valor of warriors, poets venerated the prisoners of war released from Iraq’s jails. Lastly, in the subgenre of critiquing, the poets take on the mantle of society’s vigilant conscience monitoring the shortcomings. Then, they elaborate on these defects in their poetic discourse. Alireza Ghazveh, Simindokht Vahidi, and Majid Nezafat were highly productive poets of this genre after the war and Ghazal was the most common verse form in the examined period.

کلیدواژه‌ها English

Holy Defense Poetry Socio
historical Hypertext Elegy Descriptive
venerative Poetry Critical Poetry

  1. - آشفته­ تهرانی، امیر (1390). جامعه­شناسی جنگ و نیروهای آرتشی، تهران: دانژه.

    - احمدی، بابک (1370). ساختار و تأویل متن، 2ج، تهران: مرکز.

    - اسرافیلی، حسین (1372). در سایة ذوالفقار، تهران: دفتر حفظ آثار و ارزش­های دفاع مقدس.

    - بیابانکی، سعید (1373). ردپایی بر برف، تهران: حوزة هنری سازمان تبلیغات اسلامی.

    - حاکمی، اسماعیل (1386). تحقیق دربارة ادبیات غنایی ایران (و انواع شعر غنایی)، تهران: دانشگاه تهران.

    - حصاری، علی ‌اکبر (1383). تاریخ فرهنگی ـ سیاسی معاصر. قم: هاجر.

    - دهخدا، علی ‌اکبر (1358). لغت­نامه، تهران: دانشگاه تهران.

    - رزمجو، حسین (1390). انواع ادبی و آثار آن در زبان فارسی، چ3، ویرایش4، مشهد: دانشگاه فردوسی.

    - زرقانی، سیدمهدی (1390). تاریخ ادبی ایران و قلمرو زبان فارسی: تطور و دگردیسی ژانرها تا میانة سدة پنجم به انضمام نظریة تاریخ ادبیات، چ2، تهران: سخن.

    ـــــــــــــــ (1391). چشم­انداز شعر معاصر ایران: جریان­شناسی شعر ایران در قرن بیستم، تحریر2، تهران: ثالث.

    - شایان­مهر، علیرضا (1391). دائره­­­المعارف تطبیقی علوم اجتماعی، تهران: کیهان.

    - شفیعی کدکنی، محمدرضا (1384). موسیقی شعر، چ8، تهران: آگاه.

    - شمیسا، سیروس  (1383). انواع ادبی، ویراست4، تهران: میترا.

    - صفوی، کوروش (1390). از زبان­شناسی به ادبیات، ج1، چ3، تهران: سورة مهر.

    - علی­پور، مصطفی (1372). از گلوی کوچک رود، تهران: حوزة هنری و سازمان تبلیغات اسلامی.

    - قزوه، علیرضا (1387). سورة انگور، تهران: تکا.

    ــــــــــــ (1390). از نخلستان تا خیابان، چ16، تهران: سورة مهر.

    - کاپلو، تئودور و ونسن، پاسکال (1389). جامعه­شناسی جنگ، تهران: جامعه­شناسان.

    - مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ (1372). راهنمای عملیات در جنگ هشت سالة ایران و عراق، چ 3، ویراست2، تهران: سپاه پاسداران انقلاب اسلامی.

    - مسقطی، عبدالخالق (1389). جنگ دوم خلیج فارس و منافع ملی جمهوری اسلامی ایران، تهران: رسانة تخصصی.

    - مشفق کاشانی، عباس (1382). سیرنگ، تهران: فرهنگ­گستر.

    - موسوی گرمارودی، علی (1389). سفر به فطرت گل­سنگ، تهران: سورة مهر.

    - میرزایی میانه، منصور (1390). جامعه­شناسی جنگ و آشنایی با دفاع مقدس، تهران: نبوی.

    - نظافت، مجید (1372). و ناگاه شعرهای متبسم را باد می­برد: گزیدة اشعار 61 ـ 71، تهران: حوزة هنری سازمان تبلیغات اسلامی.

    - وحیدی، سیمین­دخت (1381). هشت فصل سرخ و سبز: مجموعه اشعار دفاع مقدس، تهران: برگ زیتون.

    - هاشمی رفسنجانی، علی اکبر (1392). اعتدال و پیروزی: کارنامه و خاطرات 1369 هاشمی رفسنجانی، به اهتمام علی لاهوتی، تهران: دفتر نشر معارف انقلاب.

    - یگانه، سپیده (1394). تاریخ ادبی شعر دفاع مقدس (1359-1369). استاد راهنما: مهین پناهی. دانشگاه الزهرا (س).

    ـــــــــــ  (1397). تاریخ تحلیلی دفاع مقدس و بازتاب آن در ادبیات فارسی. تهران: ایده­پردازان چکاد.

    ■ تارنماها

    خبرگزاری ایثارگران http://isarkhabar.com/?p=1577

    خبرگزاری مهر http://www.mehrnews.com/detail/News/1701485

    . برگزاری سالانة کنگرة سراسری شعر دفاع مقدس با پیشینه­ای بیست­ساله، گواهی بر این مدعاست.

    1. 2. استفاده از دو واژة «ژانر و زیرژانر» از این روست که ژانر، معنایی گسترده­تر از نوع ادبی دارد. زیرا نوع، گاهی بر قالب شعری اطلاق می­شود و گاهی بر محتوا مانند نوع غزل یا نوع مدیحه؛ (subgenre) نیز در زبان فارسی، معادلی ندارد و در ترجمة آثار کسانی مانند تودوروف از زیرژانر استفاده شده است.
    2. 3. برساختة مهدی زرقانی در برگردان Ideological System (زرقانی، 1391: 23).
    3. 4. معادل هفت سال و 11 ماه برابر با 95 ماه و نیز 2889 روز؛ دو برابر مدت زمان جنگ جهانی اول، 5/1 برابر جنگ جهانی دوم، سه برابر جنگ کره. (برای مطالعة بیشتر ر.ک: مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ، 1372: 13).
    4. 5. یک سال پس از پایان جنگ عراق علیه ایران، ارتش عراق در تاریخ ۱۱ مرداد ۱۳۶۹ (۱۹۹۰ م.) با حمله به کویت، این کشور را اشغال کرد و زمینه­ساز بحرانی بین­المللی در منطقة خلیج فارس شد. دولت عراق اخطار شورای امنیت را در این باره نپذیرفت و سرانجام آمریکا در سال ۱۳۶۹ (۱۹۹۱م.) با ائتلافی از کشورهای دیگر، ابتدا به کویت و سپس به عراق حمله کرد و ارتش عراق را از کویت بیرون راند. (برای مطالعة بیشتر ر.ک: مسقطی، 1389: 10-17).
    5. 6. عنوان اوزان «خیزابی» از برساخته­های شفیعی کدکنی است و به اوزانی گفته می­شود که «ساختمان تکرار و شوقِ تکرار در آن­ها به­طور خاصی احساس می­شود» (شفیعی کدکنی، 1384: 396).
    6. 7. به نقل از خبرگزاری مهر http://www.mehrnews.com/detail/News/1701485
    7. 8. به نقل از خبرگزاری ایثارگران http://isarkhabar.com/?p=1577
    8. 9. غزل «هفت آسمان» از سیمین­دخت وحیدی در تکریم شهدای دفاع مقدس (وحیدی، 1381: 146-147) و شعر «تصویر فتح» از مشفق کاشانی در تکریم رزمندگان در آزادسازی خرمشهر (مشفق کاشانی، 1382: 159- 160).
    9. 10. مأخوذ از پیامدهای منفی جنگ مطرح شده در شایان­مهر، 1391: 99- 103 و میرزایی میانه، 1390: 150- 152.
    10. 11. شعر انتقادی در هیچ­یک از منابع مرتبط، از دیدگاه انواع ادبی بررسی نشده است. از آن جمله­اند: انواع ادبی از سیروس شمیسا، انواع ادبی و آثار آن در زبان فارسی از حسین رزمجو، انواع ادبی از محمود عبادیان، تحقیق دربارة ادبیات غنایی ایران و انواع شعر غنایی از اسماعیل حاکمی.