پژوهش های ادبی و اجتماعی

پژوهش های ادبی و اجتماعی

جوهر «حماسی» شاهنامۀ فردوسی و غیاب آن در دیگر متون منظوم پهلوانی از منظر زیباشناسی اجتماعی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
گروه مطالعات ادبی، پژوهشکدۀ تحقیق و توسعۀ علوم انسانی (سازمان سمت)
چکیده
مقالۀ حاضر، تأملی زیباشناسانه و فلسفی در جوهر «حماسی» شاهنامۀ فردوسی در مقایسه با منظومه‌های پهلوانیِ پس از آن است. عمدۀ مساعی فیلسوفان زیباشناس قرن نوزدهم (شیلر، هولدرلین، شلینگ، هگل و دیگران) مصروف برداشتن دوگانۀ کانتی «آزادی و طبیعت» یا «ذهن و عین» بود که به بخشی محوری از «مسئلۀ مدرنیته» تبدیل شده بود. مواجهۀ این فیلسوفان با کانت، به طیفی وسیع از صورت‌بندی‌های مختلف تاریخی انجامید که می‌کوشید تاریخ روح را پیش از انشقاق آن به عین و ذهن روایت کند و در پی بازنمایی جوهر دورانی آغازی بود که با واژگانی همچون «هستی، ذات، مطلق، روح کلی، تمامیت، کلیت و انسجام» از آن یاد می‌شد که هگل آن را «دوران حماسی یا کلاسیک» نامید. در این مقاله، از منظر زیباشناسانه به شاهنامۀ فردوسی نگریسته‌ و کوشیده‌ایم نشان دهیم فردوسی در زمانۀ خود ـ که دوران متأخر سوبژکتیویته و ادیان ایجابی است ـ چگونه توانسته است روح جهان حماسی را در فرم شعری خود احضار کند و به ذات شعرگونۀ آن نزدیک گردد؛ چیزی که در تمام متون پهلوانی پس از او غایب است. در اینجا بحث بر سر «امکانی» تاریخی است و مسئله به نبوغ شخصی فردوسی و پیش‌شرط‌هایی همچون مفهوم «ملیت» و «نمایش ادوار نخستین پیدایش تمدن» فروکاسته نشده است.                            
 
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

The Epic Essence of Ferdowsi’s Shahnameh and Its Absence in Other Chivalric Verses from Social Aesthetic Perspective

نویسنده English

foad moloudi
Department of Literary Studies, The Institute for Research and Development in the Humanities (samt)
چکیده English

The current article is an aesthetic and philosophical reflection on the epic essence of Ferdowsi’s Shahnameh compared with other chivalric verses after it. The chief concern of nineteenth-century aesthetic philosophers such as Schiller, Holderlin, Schelling, and Hegel has been eliminating the Kantian binaries of ‘freedom versus nature’ and ‘mind versus object,’ and this turns this concern into the central issue of modernity. The contact of these philosophers with Kant has resulted in a wide spectrum of historical formulations endeavoring to narrate the history of the soul prior to its division into object and mind. Also, the formulations seek to represent the essence of the beginning era known by terms such as being, essence, absolute, general spirit, totality, as well as coherence and totality. Hegel refers to this era as the epic or classical period. This article looks at Ferdowsi’s Shahnameh from this aesthetic standpoint, seeking to demonstrate how the poet during the late period of subjectivity and positive religions has been able to summon up the universal spirit of epic in his poetical form and get close to its poetic spirit which is absent in all chivalric texts after it. Here the main argument is historical possibility and the issue under discussion has not been reduced to the personal genius of Ferdowsi and preconditions like nationality and the periodic display of early emergence of civilization.

کلیدواژه‌ها English

Epic
Shahnameh
Essence
Mimesis
Possibility
Absolute
  • آیدنلو، سجاد (1388). متون منظوم پهلوانی (برگزیدۀ منظومه‌های پهلوانی پس از شاهنامه)، تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت).
  • امیدسالار، محمود (1390 الف). «گرشاسپ‌نامه»، در کتاب فردوسی و شاهنامه‌سرایی: برگزیدۀ مقالات دانشنامۀ زبان و ادب فارسی، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی، صص 967-982.
  • امیدسالار، محمود (1390 ب). «شهریارنامه»، در کتاب فردوسی و شاهنامه‌سرایی: برگزیدۀ مقالات دانشنامۀ زبان و ادب فارسی، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی، صص 1041-1053.
  • امیدسالار، محمود (1398). جستارهای شاهنامه‌شناسی و مباحث ادبی، تهران: انتشارات سخن.
  • ایرانشان بن ابی الخیر (1377). کوش‌نامه، به کوشش جلال متینی، مقدمۀ مصحح، تهران: انتشارات علمی.
  • بانوگشسب‌نامه (1383). به کوشش روح‌انگیز کراچی، مقدمۀ مصحح، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
  • بهیان، شاپور. (1388). مقدمۀ مترجم فارسی بر رمان تاریخی. در کتاب رمان تاریخی گئورگ لوکاچ. تهران: اختران. صص 7-23.
  • تاریخ سیستان (1381). از مؤلف ناشناس ( تألیف در حدود 445-725)، تصحیحِ ملک‌الشعرای بهار، به کوشش علی اصغر عبداللهی، تهران: دنیای کتاب.
  • ژیمنز، مارک (1393). زیباشناسی چیست؟ ترجمۀ محمدرضا ابوالقاسمی. چاپ سوم. تهران: نشر ماهی.
  • ـ سرکاراتی، بهمن (1378). «پهلوان اژدرکش در اساطیر و حماسۀ ایران»، در کتاب سایه‌های شکارشده، تهران: قطره، صص237-249.
  • سرکاراتی، بهمن (1376). «بازشناسی بقایای افسانۀ گرشاسپ در منظومه‌های حماسی ایران»، نامۀ فرهنگستان، دورۀ سوم، شمارۀ سوم، صص 5-37.
  • شفیعی کدکنی، محمدرضا (1372). انواع ادبی و شعر فارسی 1، رشد آموزش ادب فارسی، سال هشتم، شمارۀ اول، صص4ـ9.
  • شکوهی، فریبا (1390 الف). «بهمن‌نامه»، در کتاب فردوسی و شاهنامه‌سرایی: برگزیدۀ مقالات دانشنامۀ زبان و ادب فارسی، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی، صص 983-988.
  • شکوهی، فریبا (1390 ب). «بانوگشسپ‌نامه»، در کتاب فردوسی و شاهنامه‌سرایی: برگزیدۀ مقالات دانشنامۀ زبان و ادب فارسی ، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی، صص 1025-1030.
  • ـ شمیسا، سیروس. (1400). شاهنامه‌ها. چاپ پنجم، تهران: انتشارات هرمس.
  • صفا، ذبیح الله (1387). حماسه‌سرایی در ایران ( از قدیمی‌ترین عهد تاریخی تا قرن چهاردهم هجری)، چاپ چهارم، تهران: انتشارات فردوس.
  • عابدی، محمود (1390). «سام‌نامه»، در کتاب فردوسی و شاهنامه‌سرایی: برگزیدۀ مقالات دانشنامۀ زبان و ادب فارسی، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی، صص1069-1077.
  • کریستن‌سن، آرتور (1355). کیانیان. ترجمۀ ذبیح‌الله صفا، چاپ هشتم، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
  • مجمل التواریخ و القصص (1383). از مؤلف ناشناس، به تصحیح ملک الشعرای بهار، به کوشش علی اصغر عبداللهی، تهران: دنیای کتاب.
  • محجوب، محمدجعفر (1350). سبک خراسانی در شعر فارسی، تهران: دانشسرای عالی.
  • محجوب، محمدجعفر (1382). ادبیات عامیانۀ ایران، به کوشش حسن ذوالفقاری، تهران: نشر چشمه.
  • مختاری، محمد (1393). اسطورۀ زال، چاپ دوم. تهران: انتشارات توس.
  • مختاری، محمد (1380). حماسه در رمز و راز ملی، چاپ دوم. تهران: انتشارات توس.
  • مختاری غزنوی، عثمان (1341). دیوان، به تصحیح و اهتمام جلال الدین همایی، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
  • مسکوب، شاهرخ (1377). مقدمه‌ای بر رستم و اسفندیار، چاپ ششم. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
  • مسکوب، شاهرخ (1386). سوگ سیاوش، چاپ هفتم. تهران: انتشارات خوارزمی.
  • مسکوب، شاهرخ (1384). ارمغان مور، تهران: نشر نی
  • مول، ژول (1369). مقدمه بر شاهنامه، ترجمۀ جهانگیر افکاری، چاپ چهارم، تهران: آموزش انقلاب اسلامی.
  • نحوی، اکبر (1390 الف). «کوش‌نامه»، »، در کتاب فردوسی و شاهنامه‌سرایی: برگزیدۀ مقالات دانشنامۀ زبان و ادب فارسی، صص 989-998.
  • نحوی، اکبر (1390ب). «فرامرزنامه»، در کتاب فردوسی و شاهنامه‌سرایی: برگزیدۀ مقالات دانشنامۀ زبان و ادب فارسی، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی، صص 1013-1023.
  • هانوی، ویلیام (1388). رمانس‌های عامیانۀ ایرانی قبل از دورۀ صفوی، ترجمۀ هادی یاوری، نقد ادبی، شمارۀ 5، صص 197- 208.
  • همایی، جلال الدین (1361). مختاری‌نامه، مقدمۀ دیوان عثمان مختاری، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
  • همرمایستر، کای (1399). سنت زیباشناسی آلمانی. ترجمۀ محمدرضا ابوالقاسمی. چاپ دوم. تهران: ماهی.
  • Hegel, Georg Wilhelm Friedrich (1975). Aesthetics: Lectures on Fine Art, Volume 1, trans. T. M. Knox, Oxford: Clarendon Press.
  • Hegel, Georg Wilhelm Friedrich (1977). Fhenomenology of Spirit, trans. A. V. Miller, Oxford: Clarendon Press.