پژوهش های ادبی و اجتماعی

پژوهش های ادبی و اجتماعی

بررسی جایگاه کتاب واقعیت اجتماعی و جهان داستان از جمشید مصباحی‌پور ایرانیان، در آثار انتقادی ادبیات داستانی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دکترای زبان و ادبیات فارسی
چکیده
پس از آفرینش نخستین رمان­ها و داستان­های کوتاه، آثار مختلفی به صورت نقد، نظریه، تاریخ­ادبیات و ... با رویکردها و شیوه­های گوناگو  در ارتباط با این آثار داستانی به­وجود آمد؛ نگارندۀ این مقاله با رویکردی توصیفی- تحلیلی و بر اساس مؤلفه­های مشخص کتاب‌شناختی چون جایگاه مؤلف، ارزیابی ساختار و محتوای اثر، چگونگی بهره­گیری از منابع، نحوۀ گزینش، نقش ایدئولوژی­ها در آفرینش اثر و... به بررسی کتاب واقعیت اجتماعی و جهان داستان پرداخته است. بررسی­ها نشان می­دهد این کتاب اولین اثر انتقادی ادبیات فارسی با رویکرد جامعه­شناختی و بر اساس نظریه­ای مشخص (نظریه جامعه‌شناسی لوکاچ و گلدمن) است که بهره­مندی از ساختار مشخص، انسجام متن، مطابقت کامل با هدف، بهره­مندی از جنبه­های تحلیلی، محدودیت نداشتن نویسنده در اظهار نظر، پرداختن به جنبه­های زیبایی­شناسی از جمله امتیازهای آن است. با وجود این تحلیل­های ارزشمند، این اثر دچار ضعف­هایی چون ارائۀ نقد و تحلیل­های جامعه­شناختی در بخش­های نقد روان­شناختی و فلسفی و نامشخص بودن مرز بین ساخت تاریخی و تاریخیت داستان است. با تمام این اوصاف هیچ­کدام از این ضعف­هایی که برشمرده شد از ارزشمندی و تأثیرگذاری این اثر انتقادی نمی­کاهد و انسجام این اثر را خدشه­دار نمی­سازد. بنابراین شاید با دیدگاهی تبارشناسانه این اثر را نقطه عطفی در پژوهش­های انتقادی به ویژه در حوزۀ داستان دانست که انتشار آن بین آثار پیش و پس از آن گسستی ایجاد کرده است و این اثر توانسته خود الگویی در ایجاد آثار پژوهشی دقیق­تر و علمی­تر باشد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Examining the Status of Jamshid Iranian’s Book: Social Reality and the World of Fiction in Critical Works of Fiction

نویسنده English

Mehri Mossaed
PhD in Persian language and literature,
چکیده English

After the publication of novels and stories, various forms of literary criticism, theories, and history of literature with different approaches in relation to them come into existence. Exploiting the descriptive-analytical approach and certain bibliographical elements, the present study seeks to examine Jamshid Iranian’s Book: Social Reality and the World of Fiction which is the first critical book in Persian literature. In writing it, Jamshid Iranian benefits from Lucien the sociological theories of Goldmann and George Lukacs. Given the book’s merit, it has a clear structure, a coherent text, good analysis, and compatibility between the text and its goals. In addition, it pays attention to aesthetic aspects in its analysis and does not have any limitations in expressing its views. Despite the positive aspects, the book suffers from some demerits manifested in its criticism and sociological analysis with respect to the sections on philosophical and psychological criticism as well as in its ambiguous border between the historical structure and historicity of stories. These weak qualities do not reduce its values and impacts and damage its coherence. According to the genealogical perspective, one can regard the book as a turning point in critical studies in the field of fiction since it has created the gap between pre-published and post-published books (in the field of sociology of literature), setting itself as an example/criterion for performing more scientific and precious literary studies.

کلیدواژه‌ها English

Fiction
Fiction Studies
Literary Fiction Criticism
The World of Fiction
Social Reality
  • آبراهامیان، یرواند (1391). ایران بین دو انقلاب، چاپ نوزدهم، تهران: نشر نی.
  • امن­خانی، عیسی (1398). تبارشناسی نقد ادبی ایدئولوژیک، تهران: نشر خاموش.
  • بالایی، کریستف و کویی پرس، میشل (1366). سرچشمه­های داستان کوتاه فارسی، تهران: پاپیروس.
  • پارسی­نژاد، ایرج (1380). روشنگران ایرانی و نقد ادبی، تهران: سخن.
  • رحیمیان، هرمز (1380). ادوار نثر فارسی از مشروطیت تا سقوط سلطنت، تهران: سمت.
  • فراشاهی­نژاد، یاسر (1399). نظریه‌های رمان؛ جستاری در مبانی فلسفی نخستین نقدهای رمان در ایران (1300ـ1340، تهران: پایا.
  • مصباحی­پور ایرانیان، جمشید (1383). «واقعیت اجتماعی و جهان داستان»، سخنرانی،کتاب ماه علوم اجتماعی، فروردین 1383ش78، صص4- 8.
  • مصباحی­پور ایرانیان، جمشید (1358). واقعیت اجتماعی و جهان داستان، تهران: امیرکبیر
  • یوسفی، مهدی (1394) «جامعه­شناسی ادبیات و رمان یا شوخی کردن با امتناع»، نشریۀ نقد کتاب ادبیات و هنر، ش 1، صص 95- 120.