پژوهش های ادبی و اجتماعی

پژوهش های ادبی و اجتماعی

مؤلفه‌های خُلقی ایرانیان در شش قرن نخست هجری در آیینة حکایت‌های تعلیمی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشیار زبان و ادب فارسی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی
چکیده
متن‌ها در خلأ پدید نمی‌آیند؛ متون واقع‌گرا  - به‌ویژه در ژانر تعلیمی- خواه‌ناخواه چکیده و افشرة فرهنگ زمانه را در خود دارند. در این پژوهش در نظر است با بررسی حکایت‌های چهار متن از مهم‌ترین متون تعلیمیِ پنج- شش قرن نخست هجری (مخزن‌الاسرار نظامی گنجوی و حدیقة‌الحقیقۀ سنایی در شعر، و سیاست‌نامة خواجه نظام‌الملک و قابوس‌نامة عنصرالمعالی در نثر) برجسته‌ترین مؤلفه‌های خُلقی و فرهنگی ایرانیان، جمع‌آوری و صورت‌بندی گردد. سبب انتخاب حکایت‌های متون تعلیمی این بوده است که این متون، اساساً برای هنجارگذاری و مبتنی بر بایدها و نبایدها تولید می‌شوند و مروّج فرهنگ اخلاقی مورد تاییدِ جامعه و نهی‌کنندۀ ناهنجاری‌های فرهنگیِ موجود هستند. نتایج این پژوهش که به لحاظ تاریخ سیاسی، دورة دیلمیان، آل بویه و غزنویان را دربر می‌گیرد، نشان می‌دهد که در غیاب تواریخ اجتماعی و فرهنگی، حکایت‌های متون تعلیمی، آیینه‌ای حقیقت‌نما و قابل‌اعتماد در انعکاس مسائل زیستی، فرهنگی و خُلقی مردمان است. در بُعد فردی «واقع‌بینی» پربسامدترین خُلق مورد تأیید و تشویق است. در بُعد جمعی، «پرسشگری و حق‌طلبی» و در بخش خلقیات حکومتی، تشویق به «تدبیر و هوشمندی حاکمان» بیشترین بسامد را دارد و آیینه‌ای از شیوة حکومتداری رایج مبتنی بر بی‌خردی و تعصب آن دوران است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Iranian Behavioral Features in the Light of Didactic Anecdotes During First Six Hijri Centuries

نویسنده English

maryam sharifnasab
Associate Professor of Persian Language and Literature, Institute of Humanities and Cultural Studies
چکیده English

Texts are not created in a vacuum. The realistic texts, particularly, the didactic genre inevitably contain the cultural extract of their times. The present research seeks to collect and formulate the most outstanding behavioral and cultural features of Iranians by examining four anecdotes from the four most important didactic works written in the fifth and sixth Hijri centuries which include Nizami Ganjavi’s Makhzanol Asrar (Treasury of Mysteries) in verse, Sanai’s The Hadiqat al Haqiqa (The Walled Garden of Truth) in verse, Khawaja Nizam al-Molk’s Siyasatnama (Book of Government) in prose, and Onsor Ma’ali’s Qabus-name (Mirror of Princes) in prose. These didactic and anecdotal texts were selected because they were produced to establish norms based on dos and don'ts. The study, moreover, chose the texts since they disseminated the socially approved ethical culture and discouraged existing cultural abnormalities.  This research’s findings (which historically cover the Daylamite, Buyid, and Ghaznavid dynasties) indicate that the anecdotes of didactic texts are truthful and reliable mirrors reflecting people’s existential, cultural, and behavioral issues in the absence of social and cultural histories. On a personal level, ‘being realistic’ is an approved and encouraged behavior having great frequency in these texts. On the collective level, ‘demanding one’s right and questioning’ was highly frequent, and in the governmental dimension, ‘encouraging rulers’ wisdom and judiciousness’ had the highest frequency. These features indeed mirror the irrational and biased ruling manner of those times.

کلیدواژه‌ها English

Social and Cultura History Didactic Genre Behavioral Features Makhzanol Asrar
Sanai’s The Hadiqat al Haqiqa
Qabus-name Siyasatnama
  • برک، پیتر (1389). تاریخ فرهنگی چیست؟، ترجمة نعمت‌الله فاضلی و مرتضی قلیچ، تهران: پژوهشکدة تاریخ اسلام.
  • رزمجو، حسین (1385). انواع ادبی و آثار آن در زبان فارسی، مشهد: دانشگاه فردوسی مشهد.
  • سنایی غزنوی، ابوالمجد مجدود بن آدم (1359). حدیقة الحقیقة و شریعة الطریقة، به اهتمام و تصحیح مدرس رضوی، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
  • شریفی، محمد (1387). فرهنگ ادبیات فارسی. تهران: فرهنگ نشر نو و انتشارات معین.
  • شفیعی کدکنی، محمدرضا (1388). «ساختار ساختارها»، زبان و ادبیات فارسی، س17، ش 65، صص 7 تا 14.
  • عنصرالمعالی، کیکاووس‌بن اسکندر (1390). قابوس‌نامه، تصحیح غلامحسین یوسفی، تهران: علمی و فرهنگی.
  • فراستخواه، مقصود (1394). ما ایرانیان: زمینه‌کاوی تاریخی و اجتماعی خلقیات ایرانی، تهران: نشر نی.
  • فرای ر. ن (1363). تاریخ کمبریج، ج4: از اسلام تا سلاجقه، ترجمة حسن انوشه. تهران: امیرکبیر.
  • کاپلان، هرولد و بنجامین جیمز سادوک و ویرجینیا سادوک (1392). دستنامة روان‌پزشکی بالینی، ترجمة محسن ارجمند و فرزین رضاعی و نادیا فغانی جدیدی، تهران: ارجمند، ویرایش پنجم.
  • کاوندی، سحر و محسن جاهد (1389). «امکان تغییر خُلق از دیدگاه غزالی و دوانی»، فصلنامة علمی ترویجی معرفت اخلاقی، س1، ش2، صص 59 تا 76.
  • کرمر، جوئل (1375). احیای فرهنگی در عهد آل بویه: انسان‌گرایی در عصر رنسانس اسلامی، ترجمة محمدسعید حنایی کاشانی. تهران: مرکز نشر دانشگاهی
  • کنراد، کریستوف (1394). «تاریخ اجتماعی»، تاریخ اجتماعی: دانش، روش، آموزش، گردآوری و ترجمه ابراهیم موسی‌پور بشلی و محمدابراهیم باسط. تهران: سمت.
  • موسی­پور، ابراهیم (1395). «تاریخ اجتماعی»، دانشنامة جهان اسلام، جلد 6، زیر نظر غلامعلی حدادعادل، تهران: بنیاد دایره­المعارف بزرگ اسلامی.
  • نظام‌الملک، حسن بن علی (1389). سیرالملوک (سیاست‌نامه)، تصحیح هیوبرت دارک، تهران: علمی و فرهنگی، چ 9.
  • نظامی گنجه‌ای، الیاس بن یوسف (1391). مخزن‌الاسرار، تصحیح بهروز ثروتیان. چ 2. تهران: امیرکبیر.