پژوهش های ادبی و اجتماعی

پژوهش های ادبی و اجتماعی

سندیت جامعه‌شناختی ادبیات

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکترای زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه ارومیه، ارومیه، ایران
2 دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه ارومیه، ارومیه، ایران
چکیده
جامعه‌شناسی ادبیات، حوزه‌ای میان‌رشته‌ای است که به بررسی رابطة دیالکتیکی میان ادبیات و جامعه می‌پردازد. جستار پیشِ‌رو، با تمرکز بر گزارة «سندیت جامعه‌شناختی ادبیات»، به تحلیل چگونگی بازتاب واقعیت‌های اجتماعی در متون ادبی و میزان اعتبار آن‌ها پرداخته ‌است. در این‌ مقاله، نخست مبانی نظری سندیت جامعه‌شناختی ادبیات از نظرگاه نظریه‌های جامعه‌شناسی ادبیات بررسی شده است. پژوهش حاضر با بهره‌گیری از روش تحلیلی و بررسی نظریه‌های بازتاب، بوردیو، فمینیستی و پسااستعماری، نشان می‌دهد که ادبیات افزون بر اینکه نمایان‌گر شرایط اجتماعی، تاریخی و طبقاتی جوامع باشد، عاملی تأثیرگذار در بازتاب واقعیت‎های اجتماعی است که سندیت آن به ژانر و بافت وابسته است. این نظریه‌ها هر کدام با تأکید بر جنبه‌ای خاص از ارتباط ادبیات و جامعه، چارچوب مفهومی این پژوهش را شکل می‌دهند. همچنین، مطالعات پیشین در این حوزه مرور شده و جایگاه متون ادبی در تحلیل‌های جامعه‌شناختی مورد ارزیابی قرار گرفته ‌است. در موارد زیادی، نویسندگان آگاهانه یا ناخواسته، ساختارهای اجتماعی و قدرت را در آثار خود منعکس کرده‌ و یا به چالش می‌کشند. با وجود این، کاملاً مشخص است که میزان سندیت داده‌های ادبی در تحلیل‌های جامعه‌شناختی، به عواملی همچون نیت مؤلف، ژانر اثر، مخاطب، هدف و بافت تاریخی-اجتماعی متن بستگی دارد. این پژوهش تأکید دارد که ادبیات، به‌ویژه در قالب‌های واقع‌گرایانه و تاریخی، می‌تواند سندی مکمل در مطالعات جامعه‌شناختی به‌شمار آید. در نتیجه، پیشنهاد می‌دهد که پژوهش‌های جامعه‌شناختی ادبیات، با تلفیق روش‌های کیفی و کمی، به تحلیل جامع‌تری از متون ادبی بپردازند تا بتوانند به فهم دقیق‌تری از تحولات اجتماعی و فرهنگی دست یابند.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Sociological Documentality of Literature

نویسندگان English

Kamal Rasoulian 1
Rahim Koushesh-Shabestari 2
1 PhD Student, Persian Language and Literature, Urmia University, Urmia, Iran
2 Associate Professor, Department of Persian Language and Literature, Urmia University, Urmia, Iran
چکیده English

The sociology of literature is an interdisciplinary field that investigates the dialectical relationship between literature and society. Concentrating on the documentality of the sociology of literature, this essay aims to analyze how social realities are mirrored in literary texts while assessing their credibility. To do so, the essay initially examines the theoretical foundations of the documentality of the sociology of literature through theories related to it. By benefitting from an interpretive approach, reflection theories, Bordeau’s insights, the ideas of feminism, and the critical views of postcolonialism, the current essay will display that, besides manifesting historical, social, and hierarchical conditions of communities, literature is an effective agent in reflecting social realities whose documentality is dependent on its genre and context. Each of the theories mentioned above emphasizes a special dimension of the relationship between literature and society, forming the theoretical framework of this study. This study also incorporates the previous literature review, assessing the status of literary texts within sociological analyses. In many cases, writers consciously or unconsciously not only reflect power and social structures but also challenge them. Nonetheless, the documentability degree of literary data depends on factors such as the writers’ intention, genre, the literary work, the audience, the writers’ goals, and the socio-historical context of texts. The study highlights that literature in historical and realist forms can be supplementary documents in sociological studies. Hence, it suggests that sociological studies of literature can offer a more comprehensive analysis by blending quantitative and qualitative approaches to achieve an accurate grasp of cultural and social events.

کلیدواژه‌ها English

The Sociology of Literature
Documentability of Literary Texts
Reflection Theory
Bourdieu’s Field
Sociological Analysis
  • ارشاد، فرهنگ (1391). کند‌و‌کاوی در جامعه‌شناسی ادبیات، تهران: آگه.
  • اسکارپیت، روبر (1374). جامعه‌شناسی ادبیات، ترجمة دکتر مرتضی کُتُبی، تهران: سمت.
  • الکساندر، ویکتوریا (1391). جامعه‌شناسی هنرها، ترجمة اعظم راودراد، تهران: مؤسسة تألیف ترجمه و نشر آثار هنری متین.
  • ایگلتون، تری (1380). پیش‌درآمدی بر نظریة ادبی، ویراست دوم، ترجمة عباس مخبر، تهران: مرکز.
  • پارسانسب، محمد (1390). جامعه‌شناسی ادبیات فارسی، تهران: سمت.
  • پوینده، محمد‌جعفر؛ پوینده (صاحبی)، سیما (1378). ... تا دام آخر: گزیدة گفت‌وگوها و مقاله‌ها، تهران: نشر چشمه.
  • ترابی، علی‌اکبر (1376). جامعه‌شناسی ادبیات فارسی (جامعه‌شناسی در ادبیات)، تهران: فروغ آزادی.
  • توکلی، نیره (1382). «فرهنگ و هویت جنسیتی با نگاهی بر ادبیات ایران»، نامة انسان‌شناسی، دورة اول، شمارة سوم: 70-31.
  • جواهری، عبدالحسین (1369). «نجیب محفوظ و جایزة نوبل»، کلک، شمارة 4: 82-76.
  • خرمائی، فرنوش؛ طهماسبی، فریدون؛ ایدر، نبی‌الله و سرخی، فرزانه (1400). «بررسی جامعه‌شناختی رمان اسرار گنج درة جنی از ابراهیم گلستان بر اساس آرای لوسین گلدمن»، فصلنامة پژوهشنامة ادبیات داستانی، دورة یازدهم، شمارة 2، پیاپی 39: 72-46.
  • دستغیب، عبدالعلی (1378). در آینة نقد، تهران: سورة مهر.
  • دورکیم، امیل (1360). فلسفه و جامعه‌شناسی، ترجمة فرحناز خمسه‌ای، تهران: مرکز ایرانی مطالعة فرهنگ‌ها.
  • دیانا تی. لارنسون؛ سوئینگ‌وود، آلن (1399). جامعه‌شناسی ادبیات، ترجمة شاپور بهیان، تهران: سمت.
  • رستگار‌فسائی، منصور (1380). «فردوسی و هویت‌شناسی ایرانی در شاهنامه»، نامة انجمن، شمارة3: صص 30-4.
  • رسولیان، کمال؛ کوشش‌شبستری، رحیم و سنایی‌پورناک، افشین (1404). «نقد و تحلیل شعرِ زمستان اخوان ثالث با تکیه بر دیدگاه جامعه شناختی ایپولیت‌تِن»، ادبیات پارسی معاصر، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی دورة15، شمارة3.
  • رسولیان، کمال (1403). «بررسی کیفیت بازتاب مسائل طبقاتی و نابرابری‌های اجتماعی در اشعار شاعران معاصر آمریکایی؛ آلیس واکر و لنگستون هیوز»، اولین همایش بین‌المللی پژوهش‌های نوین در مدیریت، حقوق، علوم انسانی و کارآفرینی، استکهلم سوئد.
  • ستوده، هدایت‌اله؛ شهبازی، مظفرالدین (1396). جامعه‌شناسی در ادبیات؛ اجتماعیات در ادبیات فارسی. چاپ ششم، تهران: ندای آریانا.
  • سلطانی‌گردفرامرزی، مهدی؛ غلام‌رضا‌کاشی، محمد‌جواد (1396). «تحلیل گفتمان جنسیت در متون ادبی قرن هفتم هجری: مطالعة موردی نسخة خطی جوامع‌الحکایات و لوامع‌الروایات اثر محمد عوفی»، نقد ‌و‌ نظریة ادبی، سال 2، دورة 2، شمارة پیاپی4: 118-95.
  • شاملو، احمد (1387). مجموعه آثار احمد شاملو، چاپ هشتم، تهران: نگاه.
  • صفیان‌بلداجی، یوسف (1401). «نقد جامعه‌شناسی ادبی دو داستان کوتاه زن شیشه‌ای و مثل همة عصرها». فصلنامة نقد، تحلیل و زیبایی‌شناسی متون. سال پنجم، شمارة1، پیاپی14: 35-23.
  • عسگری‌حسنکلو، عسگر (1386). «سیر نظریه‌های نقد جامعه‌شناختی ادبیات»، نشریة ادب‌پژوهی، شمارة 4: 64-43.
  • فکوهی، ناصر (1384). «پیر بوردیو: پرسمان دانش و روشن‌فکری»، مجلة علوم اجتماعی دانشکدة ادبیات و علوم انسانی دانشگاه فردوسی مشهد، سال 2: 161-141.
  • کوش، دنی (1381). مفهوم فرهنگ در علوم اجتماعی. ترجمة فریدون وحیدا. تهران: سروش.
  • گلدمن، لوسین (1371). جامعه‌شناسی ادبیات (دفاع از جامعه‌شناسی رمان)، ترجمة محمد‌جعفر پوینده، تهران: هوش و ابتکار.
  • گورکی، ماکسیم (1382). مادر، ترجمة علی‌اصغر سروش، تهران: هیرمند.
  • محمدی‌ فشارکی، محسن؛ غفوری، افسانه (1401). «تأملی جامعه‌شناسانه در آخرین اثر داستانی جلال آل احمد با نگاهی به نظریة لوسین گلدمن»، پژوهشنامة ادبیات داستانی، دورة سیزدهم، شمارة1: 240-215.
  • مکاریک، ایرناریما، (1384). دانشنامة نظریه‌های ادبی معاصر، ترجمة محمد نبوی و مهران مهاجر، تهران: آگه.
  • میرزابیگی، نازنین (1383). «حرکتهای اخیر در جامعه‌شناسی ادبیات»، مراجع و تازه‌های علمی، پیک نور، سال دوم، شمارة 3، صص 147-134.
  • ولک، رنه (1385). تاریخ نقد جدید. (جلد چهارم)؛ نیمة دوم قرن نوزدهم (بخش اول)، ترجمة سعید ارباب‌شیرانی، تهران: نیلوفر.
  • Levi Martin, J., (2003). »What is field theory?« American Journal of Sociology (109), 1-49. Matonti, F., 2005. Intellectuels communistes. Essai Sur I’obeissance politique. La Nouvelle Critique (1967-1980). La Decouverte, Paris.