پژوهش های ادبی و اجتماعی

پژوهش های ادبی و اجتماعی

سرگذشت حاجی‌بابای اصفهانی و چهار پرسش جنجال‌برانگیز

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
جواد دهقانیان 1
وحید کشاورز 2
1 دانشیار زبان و ادبیات فارسیِ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران،
2 دانشجو دکتری زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران،
10.30488/sipl.2025.529595.1097
چکیده
رمان سرگذشت حاجی‌بابای اصفهانی و دنبالۀ آن سرگذشت حاجی بابای اصفهانی در انگلستان از تأثیرگذارترین رمان‌های اجتماعی پیش از مشروطه به شمار می‌رود که همواره در کانون توجه محققان بوده است. این توجهات عمدتاً ناشی از جنجال‌ها و ابهاماتی  است که  پیرامون این دو اثر پدید آمده است. تحقیق حاضر می کوشد تا ضمن ارزیابی اهم پژوهش‌های مرتبط، برای ابهامات موجود پاسخ‌هایی مستدل ارائه کند. روش این مطالعه از نوع توصیفی-تحلیلی است و پس از شناسایی و بررسی پیشینه، پرسش‌های موجود پیرامون این اثر در چهار حوزه دسته‌بندی شده‌اند: 1. محتوا و اهداف، 2. اصالت متن، 3.شخصیت‌پردازی 4. ترجمه و مترجم. تحلیل‌ها بیانگر این است که از نظر محتوا، رمان سرگذشت حاجی‌بابای اصفهانی -با وجود اهداف پیدا و پنهان استعماری-مورد استقبال جامعه قرار گرفت. این امر نشان می‌دهد ایرانیان آن را متنی صرفاً غرض‌آلود در نظر نگرفتند و به منزلۀ بازنمایی اغراق‌آمیزی از آسیب‌های اجتماعی و فرهنگی نیز تلقی کرده‌اند. پیرامون اصالت متن، گرچه همچنان فرضیۀ وجود متن اصلی فارسی مطرح است اما به دلیل وجود تکنیک‌های پیکارسکی، اصالت انگلیسی آن پذیرفتنی‌تر است. البته به احتمال بسیار، موریه از دست‌نوشته‌های فارسی نیز بهره برده ‌است. در خصوص شخصیت‌پردازی، نویسنده از تکنیک مونتاژ استفاده کرده و شخصیت‌ها، تصویری  برساخته از کارگزاران واقعی دورۀ قاجار هستند که موریه عمدتاً صورتی هجوآمیز از آن‌ها ارائه داده است. در باب ابهامات پدید آمده پیرامون ترجمۀ جلد اول، مترجم این اثر، میرزا حبیب اصفهانی با دخل و تصرف گسترده در متن اصلی، آن را به یک اثر برجستۀ ضداستعماری و استبدادی برای تنویر افکار عمومی بدل کرده است.
کلیدواژه‌ها
رمان اجتماعی سرگذشت حاجی‌بابای اصفهانی سرگذشت حاجی‌بابای اصفهانی در انگلستان جیمز موریه محتوا اصالت متن ترجمه

عنوان مقاله English

The Adventures of Hajji Baba of Ispahan and Four Controversial Questions

نویسندگان English

javad dehghanian 1
Vahid Keshavarz 2
1 Associate Professor of Persian Language and Literature, Faculty of Literature and Humanities, Shiraz University, Shiraz, Iran
2 PhD student of Persian Language and Literature, Faculty of Literature and Humanities, Shiraz University, Shiraz, Iran
چکیده English

The Adventures of Hajji Baba of Ispahan and its sequel, Hajji Baba of Ispahan in England, are considered among the most influential social novels written before the Iranian Constitutional Revolution. These works have consistently attracted scholarly attention, largely because of the controversies and ambiguities surrounding them. Besides evaluating the significance of the research about the novel, the present study seeks to provide well-reasoned responses to the existing ambiguities. This research employs a descriptive-analytical methodology. After identifying and reviewing the background literature, the questions surrounding the novel are categorized into four thematic areas: (1) content and purpose, (2) textual authenticity, (3) characterization, and (4) translation and translator. In terms of content, despite the novel’s overt and covert colonial objectives, The Adventures of Hajji Baba was widely welcomed by Iranian readers. This indicates that the work has not been merely perceived as a biased or propagandistic text. The readers interpreted it as an exaggerated representation of Iran’s socio-cultural problems. Regarding authenticity, while the hypothesis of an original Persian manuscript remains, the use of picaresque narrative techniques and the absence of conclusive evidence make the English origin of the text more credible. Nonetheless, Morier probably benefited from his Persian-language notes and manuscripts in constructing the narrative. As for characterization, the author employed a montage technique. The characters are fictional composites modeled after real Qajar-era officials, whom Morier often depicted satirically, reflecting his personal bias. Concerning the ambiguities surrounding the translation of the first volume, the translator, Mirza Habib, extensively edited and reworked the original text. In doing so, he transformed it into a distinguished anti-colonial and anti-despotic literary work to raise public awareness in the Qajar era

کلیدواژه‌ها English

The Adventures of Hajji Baba of Ispahan Hajji Baba in England James Morier Content Textual Authenticity Translation
-      آذرنگ، عبدالحسین  (۱۳۴۴)‏. «میرزا حبیب اصفهانی پیشگام در ترجمة آفرینش‌گرانه»‏، مترجم، بهار و تابستان، شمارة ۴۹‏: ص ۳۳‏–‏۴۱‏.
-      آرین‌پور، یحیی  (۱۳۷۲)‏. از صبا تا نیما، جلد ۱، تهران‏: زوّار‏.
-      افشار، ایرج  (۱۳۳۹)‏. «میرزا حبیب اصفهانی»‏، یغما، شمارة ۱۵۰‏: ص ۴۹۱‏–‏۴۹۷‏.
-      اقبال، عباس  (۱۳۲۳)‏. «کتاب حاجی بابا و داستان نخستین محصلین ایرانی»‏، یادگار، شمارة ۵‏: ص ۲۸‏–‏۵۰‏.
-      امامی، کریم  (۱۳۵۳)‏. «در باب ترجمة عام‌فهم خاص‌پسند»‏، کتاب امروز، زمستان، شمارة ۸‏: ص ۴۳‏–‏۵۱‏.
-      ایلچی شیرازی، ابوالحسن‌خان  (۱۳۶۴)‏. حیرت‌نامه‏، به‌کوشش حسن مرسلوند، تهران‏: مؤسسة رسا‏.
-      بالایی، کریستوف  (۱۳۸۶)‏. پیدایش رمان فارسی‏، ترجمة مهوش قویمی و نسرین خطاط‏. تهران‏: انجمن ایران و فرانسه‏.
-      بالایی، کریستوف و کویی‌پرس، میشل  (۱۳۷۸)‏. سرچشمه‌های رمان فارسی‏، ترجمة احمد کریمی حکاک، تهران‏: انجمن ایران و فرانسه‏.
-      براون، ادوارد  (۱۳۶۹)‏. تاریخ ادبیات ایران  از صفویه تا عصر حاضر، ترجمة بهرام مقدادی‏، به‌کوشش ضیاءالدین سجادی و عبدالحسین نوایی‏، جلد چهارم، تهران‏: مروارید‏.
-      بوبانی، فرزاد  (۱۳۸۷)‏. «جیمز موریه، حاجی بابا و ادبیات استعماری»‏، پژوهش زبان‌های خارجی، دورة ۱۳، شمارة ۴۳‏: ص ۵‏–‏۲۷‏.
-      بهار، محمدتقی  (۱۳۴۹)‏. سبک‌شناسی نثر فارسی‏، تهران‏: امیرکبیر‏.
-      پیرزاده نایینی، محمدعلی  (۱۳۴۲)‏. سفرنامة حاجی پیرزاده، به‌کوشش حافظ فرمانفرمائیان، تهران‏: دانشگاه تهران‏.
-      جمال‌زاده، محمدعلی  (۱۳۶۲)‏. «حاجی بابای اصفهانی»‏، آینده، سال نهم، خرداد و تیر، شمارة ۳ و ۴‏: ص ۲۵۳‏–‏۲۵۷‏.
-      جمال‌زاده، محمدعلی  (۱۳۶۶)‏. «باز هم دربارة حاجی بابا»‏، آینده، سال سیزدهم، فروردین تا خرداد، شمارة ۱ تا ۳‏: ص ۱۳۹‏–‏۱۴۶‏.
-      جوادی، حسن الف  (۱۳۴۵)‏. «بحثی دربارة سرگذشت حاجی بابای اصفهانی و نویسندة آن جیمز موریه»‏، وحید، شمارة ۳۶‏: ص ۱۷‏–‏۲۷‏.
-      جوادی، حسن ب  (۱۳۴۵)‏. «بحثی دربارة سرگذشت حاجی بابای اصفهانی و نویسندة آن جیمز موریه»‏، وحید، شمارة ۳۷‏: ص ۱۰۲۶‏–‏۱۰۳۳‏.
-      زرین‌کوب، عبدالحسین  (۱۳۷۴)‏.  نقش بر آب: به‌همراه جستجویی چند در باب شعر حافظ، گلشن راز، گذشتة نثر فارسی، ادبیات تطبیقی با اندیشه‌ها، گفت‌و‌شنودها و خاطره‌ها، تهران‏: سخن‏.
-      کامشاد، حسن  (۱۳۸۴)‏. پایه‌گذاران نثر مدرن فارسی‏، تهران‏: سخن‏.
-      مکنزی، هنری ب.  (۱۳۷۴)‏. «حاجی بابا و میرزا ابوالحسن‌خان؛ یک معما»‏. ترجمة کریم امامی‏. نامة فرهنگستان، شمارة ۴‏: ص ۱۴۳‏–‏۱۵۶‏.
-      موریه، جیمز  (۱۳۴۸)‏. سرگذشت حاجی بابای اصفهانی، ترجمة میرزاحبیب اصفهانی، تصحیح سید محمدعلی جمال‌زاده‏. تهران‏: امیرکبیر‏.
-      موریه، جیمز الف  (۱۳۷۹)‏. سرگذشت حاجی بابای اصفهانی، ترجمة میرزا حبیب اصفهانی‏. ویرایش مدرس صادقی، تهران‏: سخن‏.
-      موریه، جیمز ب  (۱۳۷۹)‏. حاجی بابا در انگلستان، ترجمة مهدی افشار‏. تهران‏: زرین.
-      مینوی، مجتبی  (۱۳۶۷)‏. پانزده گفتار، چاپ سوم، تهران‏: توس‏.
-      ناطق، هما  (۱۳۵۳)‏. «موریه و قصة استعمار»‏، مجلة الف، شمارة ۴‏: ص ۲۲‏–‏۴۹‏.
-      هاشمیان، لیلا و قائمی، محسن (۱۴۰۱). «بازنگریِ دو ابهام درباره رمان سرگذشتِ حاجی‌بابا اصفهانی». متن پژوهی ادبی، دوره ۲۶، شماره ۹۴.
-      یوسفی، غلامحسین  (۱۳۷۸)‏. یادداشت‌ها: مجموعه مقالات، تهران‏: سخن‏.
-        Gail, Marzieh  (1951). Persia and the Victorians. London: Routledge.
-        Morier, James Justinian  (1897). The Adventures of Hajji Baba of Ispahan. Edited by C. J. Wills  (Charles James). London: Lawrence & Bullen.
-        Morier, James Justinian  (1895). The Adventures of Hajji Baba of Ispahan, Volume 1. Edited by Edward Granville Browne. London: Methuen.
 
References in Persian
-       Afshār, Īraj  (1339/1960). “Mīrzā Ḥabīb Eṣfahānī,” Yaqmā, no. 150: pp. 491–497. [In Persian].
-       Āryanpūr, Yaḥyā  (1372/1993). Az Ṣabā tā Nīmā  (Vol. 1). Tehran: Zavvār. [In Persian].
-       Āzarnang, ʿAbd ol-Ḥosayn  (1344/1965). “Mīrzā Ḥabīb Eṣfahānī pīshgām dar tarjome-ye āfarīneshgarāneh,” Motarjem, Spring & Summer, no. 49: pp. 33–41. [In Persian].
-       Bahār, Moḥammad-Taqī  (1349/1970). Sabkshenāsī-ye nasr-e fārsī. Tehran: Amīr-Kabīr.
-       Bālāyī, Christophe  (1386/2007). Pīdayesh-e romān-e fārsī. Trans. Mahvash Qavīmī & Nasrīn Khaṭṭāṭ. Tehran: Anjoman-e Īrān va Farānseh. [In Persian].
-       Bālāyī, Christophe & Couypers, Michel  (1378/1999). Sarcheshmeh-hā-ye romān-e fārsī. Trans. Aḥmad Karīmī Ḥakkāk. Tehran: Anjoman-e Īrān va Farānseh. [In Persian].
-       Būbānī Farzād  (1387/2008). “James Morier, Ḥājī Bābā va adabīyāt-e esteʿmārī,” Pazhohesh-e Zabān-hā-ye Khārejī, vol. 13, no. 43  (Khordād): pp. 5–27. [In Persian].
-       Emāmī, Karīm  (1353/1974). “Dar bāb-e tarjome-ye ʿām-fahm-e khāṣpasand,” Ketāb-e Emrūz, Winter, no. 8: pp. 43–51. [In Persian].
-       Eqbāl, ʿAbbās  (1323/1944). “Ketāb-e Ḥājī Bābā va dāstān-e nokhostīn moḥaṣṣelīn-e Īrānī,” Yādgār, no. 5: pp. 28–50. [In Persian].
-       Granville-Brown, Edward  (1369/1990). Tārīkh-e adabīyāt-e Īrān, vol. 4: Az Ṣafavīyeh tā ʿAṣr-e Ḥāzer. Trans. Bahrām Meqdādī. Ed. Żiyāʾ al-Dīn Sajādī & ʿAbd ol-Ḥosayn Navāʾī. Tehran: Morvārīd. [In Persian].
-       Hāshemiyān, Leylā & Qāʾemī, Moḥsen (1401/2022). “Bāz'negarī-ye do ebhām dar'bāre-ye romān-e Sar'gozasht-e Ḥājī Bābā Eṣfahānī,” Matn'pazhūhī-ye Adabī, vol. 26, no. 94. [In Persian].
-       Īlchī Shīrāzī, Abū’l-Ḥasan Khān  (1364/1985). Ḥeyrat-nāmeh. Ed. Ḥasan Morsalvand. Tehran: Moʾassese-ye Rasā. [In Persian].
-       Jamālzādeh, Moḥammad-ʿAlī  (1362/1983). “Ḥājjī Bābā-ye Eṣfahānī,” Āyandeh, vol. 9, Khordād-Tīr, no. 3–4: pp. 253–257. [In Persian].
-       Jamālzādeh, Moḥammad-ʿAlī  (1366/1987). “Bāz ham darbāre-ye Ḥājjī Bābā,” Āyandeh, vol. 13, Farvardīn–Khordād, no. 1–3: pp. 139–146. [In Persian].
-       Javādī, Ḥasan A  (1345/1966). “Baḥsī darbāre-ye Sargozasht-e Ḥājjī Bābā-ye Eṣfahānī va nevisandeh-ye ān James Morier,” Vaḥīd, no. 36: pp. 17–27. [In Persian].
-       Javādī, Ḥasan B (1345/1966). “Baḥsī darbāre-ye Sargozasht-e Ḥājjī Bābā-ye Eṣfahānī va nevisandeh-ye ān James Morier,” Vaḥīd, no. 37: pp. 1026–1033. [In Persian].
-       Kāmshād, Ḥasan  (1384/2005). Pāyeh-gozārān-e nasr-e modern-e fārsī. Tehran: Sokhan. [In Persian].
-       Mackenzie, Henry B. (1374/1995). “Ḥājjī Bābā va Mīrzā Abū’l-Ḥasan Khān; yek moʿammā.” Trans. Karīm Emāmī. Nāmeh-ye Farhangestān, no. 4: pp. 143–156. [In Persian].
-       Mīnuvī, Mojtabā  (1367/1988). Pānzdah goftār  (3rd ed.). Tehran: Ṭūs. [In Persian].
-       Morier, James  (1348/1969). Sargozasht-e Ḥājjī Bābā-ye Eṣfahānī. Trans. Mīrzā Ḥabīb Eṣfahānī. Ed. Seyyed Moḥammad-ʿAlī Jamālzādeh. Tehran: Amīr-Kabīr. [In Persian].
-       Morier, James A (1379/2000). Sargozasht-e Ḥājjī Bābā-ye Eṣfahānī. Trans. Mīrzā Ḥabīb Eṣfahānī. Ed. Modarres Ṣādeqī. Tehran: Sokhan. [In Persian].
-       Morier, James B (1379/2000). Ḥājjī Bābā dar Englestān. Trans. Mahdī Afshār. Tehran: Zarrīn. [In Persian].
-       Nāṭeq, Homā  (1353/1974). “Morier va qesseh-ye esteʿmār,” Majalleh-ye Alef, no. 4: pp. 22–49. [In Persian].
-       Pīrzādeh Nāʾīnī, Moḥammad-ʿAlī  (1342/1963). Safar-nāmeh-ye Ḥājjī Pīrzādeh. Ed. Ḥāfeẓ Farmānfarmāʾīān. Tehran: University of Tehran. [In Persian].
-       Yūsefī, Qolāmḥosayn  (1378/1999). Yāddāsht-hā: majmūʿeh maqālāt. Tehran: Sokhan. [In Persian].
-       Zarrīnkūb, ʿAbd ol-Ḥosayn  (1374/1995). Naqsh bar āb: be-hamrāh-e jost-o-jūhā-ye chand dar bāb-e sheʿr-e Ḥāfeẓ, Golshan-e Rāz, gozašteh-ye nasr-e fārsī, adabīyāt-e taṭbīqī bā andīsheh-hā, goft-o-shenūdhā va khāṭereh-hā. Tehran: Sokhan. [In Persian].