پژوهش های ادبی و اجتماعی

پژوهش های ادبی و اجتماعی

رمان تاریخی، جامعۀ ایرانی و تمرکزگرایی: نگاهی به رمان سلحشور در سایۀ تمرکزگرایی و دولت‌‌سازی در دورۀ پهلوی اول

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار ادبیات فارسی‌، پژوهشکدة تحقیق و توسعۀ علوم‌ انسانی، (‌‌سمت)، تهران، ایران
2 استادیار گروه مطالعات محیطی و تاریخی، پژوهشکدۀ تحقیق و توسعۀ علوم انسانی (سمت) تهران، ایران
چکیده
در این مقاله، رمان تاریخی سلحشور (۱۳۱۲ش) ا ثر عبدالحسین صنعتیزاده کرمانی را در نسبت با دولت‌سازی و تمرکزگرایی در دورۀ پهلوی اول تحلیل کرده‌ایم. چارچوب نظری پژوهش در جامعه‌شناسی ادبیات ریشه دارد و بر رویکردی تکیه میکند که رمان را بازتاب ساخت اجتماعی و بحران‌های آن می‌داند. با در نظرداشتِ ارتباط میان رمان تاریخی و شکلگیری دولت-ملت مدرن، پس از مروری بر پیشینۀ ملیگرایی و رمان تاریخی فارسی، با کمک روش تحلیل محتوا به بررسی رمان مورد نظر از جهت بازنمایی مؤلفه‌های مربوط به دولت‌سازی پرداخته‌ایم و در این میان تمرکز گرایی را با توجه به محتوای رمان- در کانون توجه قرار داده‌یم. خوانش رمان سلحشور با این رویکرد نشان می‌دهد که روایتِ اثر نظم متکثر و ملوکالطوایفی اشکانی - که پیامد سیاستِ تفرقه‌افکنانۀ اسکندر معرفی میشود -را در تضاد با وحدتی مینشاند که اردشیر ساسانی با احیای یکپارچگی سیاسی و فرهنگی در ایران ایجاد می‌کند. بازگشت به دین زرتشتی، احیای نمادهای مشترک مانند درفش کاویانی، یکسانسازی قانون و تثبیت حاکمیت سرزمینی مضامینی هستند که با سیاستهای تمرکزگرایانۀ رضاشاهنوسازی ارتش، گسترش بوروکراسی، یکنواختی قضایی و ملی گرایی فرهنگیهمنواست و از همسویی ایدئولوژیک رمان با فرایند تحکیم دولت خبر میدهد. همراه با مضمون اصلیِ تمرکز گرایی در این رمان، دیگر مؤلفه‌های هویت ملی شامل سرزمین و تاریخ مشترک، پیوند دین و پادشاهی، قانون واحد و نمادهای مشترک در برابر «دیگری» هایی از قبیل یونانیان، سلوکیان و اشکانیان تهدیدی برای استقلال و همبستگی تصویر میشوند. نتیجه آنکه رمان سلحشور گذشته را نه به قصد بازسازی بی‌طرفانه، بلکه برای مشروعیتبخشی به دولت-ملت متمرکز روایت میکند و از موفقیت اردشیر بابکان در تأسیس حکومت ساسانی الگویی برای وحدتِ مدرن می‌سازد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Historical Novel, Iranian Society, and Centralization: Reading Salahshour (The Brave) in the light of Centralization and State Building in the First Pahlavi Era

نویسندگان English

Abdolrasoul Shakeri 1
mohammadali Ramezani 2
1 Assistant Professor of Persian Literature, Department of Literary Studies, The Institute for Research and Development in the Humanities, SAMT, Tehran, Iran
2 Assistant Professor of Sociology Environmental and Historical studies department, the Institute for Research and Development in the Humanities (SAMR), Tehran, Iran
چکیده English

In the current article, the author analyzed Abdolhossein Sanatizadeh Kermani’s Salahshour (The Brave)- a historical novel (1924)- in relation to state-building and centralization in the first Pahalavi era. The study drew on the sociology of literature as its theoretical framework to examine the novel. According to this theoretical approach, a historical novel mirrors the social structure and its crises. Recognizing the relationship between historical fiction and the formation of the modern nation-state, the present study provided background information on nationalism and the Persian historical novels. The study scrutinized Salahshour (The Brave) to examine the representation of state-building features through content analysis. To do so, it focused on centralization given its significance in the novel. Reading the novel in this way demonstrated the tension between the multiple orders and Parthian feudalism (the consequence of Alexander the Great’s divisive policies) on the one hand, and the unity that Sassanid Ardashir restored through socio-cultural unification on the other. Return to Zoroastrianism, the revival of common symbols like ‘Derafsh Kaviani’ (the standard of Kavah), the standardization of the constitution, and the consolidation of sovereignty are the themes that are in syn with Reza Shah’s centralizing policies (such as renovating the army, spreading bureaucracy, cultural nationalism, and a standardized legal system). Moreover, these themes inform the novel’s ideological harmony with the state’s consolidation process. Besides the centralization (the central theme of the novel), the novel also showcases other characteristics of national identity (such as land, common history, the bond between religion and the kingdom, as well as common law and common symbols), positioning them against ‘others’ such as the Greeks, the Seleucids, and the Parthians, threatening indepence and solidarity. The study concludes that Salahshour (the Brave) does not exploit the past to recreate it impartially, but to legitimize the centralized nation-state. To achieve this, it draws on Ardashir Babakan’s success in establishing the Sasanid government as a model for modern unity.

کلیدواژه‌ها English

Historical Novel Centralization Nation
State Reza Shah Pahlavi National Identity
آبراهامیان، یراوند (1384). ایران بین دو انقلاب: درآمدی بر جامعه‌شناسی سیاسی ایران معاصر، ترجمة احمد گل‌محمدی و محمد ابراهیم فتاحی، تهران: نشر نی
آری‍ن‌پ‍ور، ی‍ح‍ی‍ی (۱۳۷۲). از ص‍ب‍ا ت‍ا ن‍ی‍م‍ا: ت‍اری‍خ‌ ۱۵۰ س‍ال‌ ادب‌ ف‍ارس‍ی، تهران: زوار.
اتابکی، تورج (1387). ت‍ج‍دد آم‍ران‍ه‌: ج‍ام‍ع‍ه‌ و دول‍ت‌ در ع‍ص‍ر رض‍اش‍اه‌،  ترجمة مهدی ح‍ق‍ی‍ق‍ت‌‌خ‍واه، تهران: ققنوس
احتاسی، نرگس؛ قره داغی، معصومه (1403). ناسیونالیسم و اﯾﺮاﻧﺸﻬﺮی در ﺗﻐﯿﯿﺮ ﺳﻠﻄﻨﺖ از ﻗﺎﺟﺎر ﺑﻪ ﭘﻬﻠﻮی. مطالعات سیاسی-اجتماعی تاریخ و فرهنگ ایران، دورة 3، شمارة 5: 315333.
استوار، مجید (1402). چرخش فکری روشنفکران ایرانی در میانه دو انقلاب. رهیافت انقلاب اسلامی، دورة 17، شمارة62: 6786.
اشرف نظری، علی (1386). ناسیونالیسم و هویت ایرانی: مطالعه موردی دوره پهلوی اول. پژوهش حقوق عمومی، شمارة 9، دورة22: 141173.
ب‍ش‍ی‍ری‍ه، ح‍س‍ی‍ن (۱۳۹۴). م‍وان‍ع‌ ت‍وس‍ع‍ه‌ س‍ی‍اس‍ی‌ در ای‍ران، گ‍ام‌ ن‍و.
بنانی، امین (1385). نظام قضایی جدید در دوره پهلوی، ترجمة حسن زندیه، پژوهشنامة تاریخ، شمارة 5، دورة2: 3560.
بیات، کاوه (1383). رضاشاه و عشایر، در استفانی کرونین، ش‍ک‍ل‌گ‍ی‍ری‌ ای‍ران‌ ن‍وین: دول‍ت‌ و ج‍ام‍ع‍ه‌ در دوران‌ رض‍اش‍اه‌، ترجمه مرتضی ثاقب‌فر، تهران: ج‍ام‍ی: 326-317.
پارسانسب، محمد (۱۳۸۱). رم‍ان‌ ت‍اری‍خ‍ی‌: س‍ی‍ر و ن‍ق‍د و ت‍ح‍ل‍ی‍ل‌ رم‍ان‌ه‍ای‌ ت‍اری‍خ‍ی‌ ف‍ارس‍ی‌ ۱۲۸۴ ت‍ا ۱۳۳۲، تهران: چشمه.
پارسانسب، محمد (۱۳۹۰). نظریه و نقد رمان تاریخی فارسی، تهران: چشمه.
پناهی، علی‌رضا؛ و امیری، اقبال (۱۳۹۶). دولت مطلقه مدرن در اروپا و ایران، تهران: نشر انتخاب
دستغیب، عبدالعلی (۱۳۸۷). نقد و نظر: نخستین رمان و رمان نویس تاریخی ادبیات معاصر فارسی. کیهان فرهنگی، شمارة ۲۶۸: ۵۲-۵۷.
جعفری، مسعود (1386). سیر رمانتیسم در ایران: از مشروطه تا نیما، تهران: نشر مرکز، تهران.
زیرینسکی، مایکل (1383). الغای قرارداد کاپیتولاسیون توسط رضاشاه، درمجموعة ش‍ک‍ل‌گ‍ی‍ری‌ ای‍ران‌ ن‍وین: دول‍ت‌ و ج‍ام‍ع‍ه‌ در دوران‌ رض‍اش‍اه‌، ترجمة مرتضی ث‍اق‍ب‌ف‍ر، تهران: ج‍ام‍ی: 153-127
سپهران، کامران (1381). ردپ‍ای‌ ت‍زل‍زل‌: رم‍ان‌ ت‍اری‍خ‍ی‌ ای‍ران‌، ۱۳۰۰ - ۱۳۲۰، تهران: شیرازه
سینائی، وحید (1379). نقش ارتش در تکوین و تداوم دولت مطلقه از شکل‌گیری ارتش نوین تا پایان سلسله پهلوی 1300-1357، پایان نامه دکتری، دانشگاه تهران، دانشکده حقوق و علوم سیاسی.
ص‍ن‍ع‍ت‍ی‌ زاده‌ ک‍رم‍ان‍ی‌، ع‍ب‍دال‍ح‍س‍ی‍ن (۱۳۱۲). سلحشور، بی‌جا.
عالم، عبدالرحمن (1376). بنیادهای علم سیاست، تهران: نشر نیفرزین، سامان؛ ظهوریان، مریم، کوهستانی اندرزی، حسین؛ آذرخرداد، فرشته (1400). تاملی نو بر ساختار حاکمیتی اشکانیان؛ ملوک الطفوایفی یا حکومت مرکزی؟! (با تکیه بر شواهد باستان‌شناختی). جستارهای باستان شناسی ایران پیش از اسلام، دورة 6، شمارة1.
ف‍وران، ج‍ان (1392). ‏م‍ق‍اوم‍ت‌ ش‍ک‍ن‍ن‍ده‌، ترجمة احمد ت‍دی‍ن، تهران: نشر رس‍ا.
کاتوزیان، م‍ح‍م‍دع‍ل‍ی (1389). دول‍ت‌ و ج‍ام‍ع‍ه‌ در ای‍ران‌: ان‍ق‍راض‌ ق‍اج‍ار و اس‍ت‍ق‍رار پ‍ه‍ل‍وی، ترجمة حسن اف‍ش‍ار، تهران: نشر مرکز.
ک‍ات‍وزی‍ان، م‍ح‍م‍دع‍ل‍ی‌ ه‍م‍ای‍ون (۱۳۸۱). ت‍ض‍اد دول‍ت‌ و م‍ل‍ت‌: ن‍ظری‍ه‌ ت‍اری‍خ‌ و س‍ی‍اس‍ت‌ در ای‍ران،‌ ترجمة علیرضا طیب، تهران: نشر نی.
کریمی، امین (1394). نقش ارتش در تحکیم ساختار دولت مطلقه مدرن پهلوی اول، پایان‌نامة کارشناسی ارشد، دانشگاه تهران، دانشکده ادبیات و علوم انسانی.
ک‍رون‍ی‍ن، اس‍ت‍ف‍ان‍ی (۱۳۹۴). ‏کلنل پسیان و ناسیونالیسم انقلابی در ایران، ترجمه عبداله کوثری، تهران: انتشارات ماهی‏.
لارنسون، دایانا تی؛ سوئینگ‌وود، آلن (۱۳۹۹). جامعه‌شناسی ادبیات، ترجمة شاپور ب‍ه‍ی‍ان، تهران: سمت.
لوکاچ، گئورگ (1388). رمان تاریخی، ترجمة شاپور بهیان، تهران: اختران.
ماتی، رودی. (1383). آموزش و پرورش در دوره رضاشاه، در استفانی کرونین، ش‍ک‍ل‌گ‍ی‍ری‌ ای‍ران‌ ن‍وین: دول‍ت‌ و ج‍ام‍ع‍ه‌ در دوران‌ رض‍اش‍اه‌، ترجمه مرتضی ثاقب‌فر، تهران: ج‍ام‍ی: 218-185.
م‍ک‍ی، ح‍س‍ی‍ن (۱۳۶۱). ت‍اری‍خ‌ ب‍ی‍س‍ت‌ س‍ال‍ه‌ ای‍ران‌ (کودتای ۱۲۹۹)، ج اول، تهران: نشر ناشر.
مومن صفایی، علیرضا؛ علینی، علی‌اکبر (1398). شکل گیری ملی گرایی در ایران (مطالعة موردی: پهلوی اول)، پژوهش ملل، دورة 49، شمارة 5: 2340.
میر احمدی، منصور؛ جباری نصیر، حسن (1389). الگوی نظری دولت مطلقه و پیدایی دولت مطلقه شبه‌مدرن در ایران؛ پژوهشنامة علوم سیاسی، دورة ششم، شمارة1: 167-199.
میرزائی، بیژن؛ محمودی، مرتضی؛ کریمی مله، علی؛ زرگر، علی اصغر (۱۳۹۹). تحولِ هویت روشنفکری و تأثیر آن در سر کار آمدن رضاخان؛ توسعه اجتماعی، دورة 14، شمارة4: 111146.
میرعابدینی، حسن (۱۳۸۷). صد سال داستان نویسی ایران، تهران: چشمه.
نظری، علی اشرف (۱۳۸۸). گفتمان هویتی تجددگرایان ایرانی در انقلاب مشروطیت، فصلنامة سیاست، دورة39، شمارة 4: 323-345.
Collin, Peter Hodgson. (2004). Dictionary of Politics and Government (3rd edition Bloomsbury.
Cuttica, Cesare. (2015). Absolutism, History of. International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences: Vol. I (2nd): 6-11.
Elliott, Florence. (1969). A Dictionary of Politics (6th ed). Penguin Books.
Encyclopaedia Britannica. (2025). Absolutism. in Encyclopaedia Britannica. https://www.britannica.com/topic/absolutism-political-system
Hechter, Michael, & Brustein, William. (1980). Regional Modes of Production and Patterns of State Formation in Western Europe. American Journal of Sociology, 85(5), 1061–1094. https://doi.org/10.1086/227125
Held, David. (1992). The Development of the Modern State. in S. Hall & B. Gieben (editors), Formations of modernity (reprint). Polity Press.
Kamshad, Hassan. (1966). Modern Persian Prose Literature. Cambridge University Press.
Keating, Michael. (2001). Rethinking the Region: Culture, Institutions and Economic Development in Catalonia and Galicia. European Urban and Regional Studies, 8(3), 217–234. https://doi.org/10.1177/096977640100800304
Moretti, Franco. (1999). Atlas of the European novel, 1800-1900. Verso.
Poggi, Gianfranco. (1995). The development of the modern state: a sociological introduction (repr). Stanford Univ. Pr.
Poggi, Gianfranco. (2010). the state: its nature, development and prospects (reprinted). Polity Press.
Robertson, David. (1986). The Penguin Dictionary of politics. Penguin Books.
Robertson, David. (2004). The Routledge dictionary of politics (Third edition). Routledge. https://doi.org/10.4324/9780203362068
Scruton, Roger. (2007). The Palgrave Macmillan dictionary of political thought (3rd ed). Palgrave Macmillan.
Tommasi, Mariano, & Weinschelbaum, Federico. (2007). Centralization vs. Decentralization: A Principal-Agent Analysis. Journal of Public Economic Theory, 9(2), 369–389. https://doi.org/10.1111/j.1467-9779.2007.00311.x