پژوهش های ادبی و اجتماعی

پژوهش های ادبی و اجتماعی

مقوله‌های تاریخ اجتماعی در نامه‌های اخوانی سده‌های میانۀ تاریخ ایران (مطالعۀ موردی: نامه‌های المختارات من الرسائل)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استاد گروه تاریخ، دانشکدة ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
2 دانش‌آموختۀ دکتری، گروه تاریخ، دانشکدة ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
چکیده
در میان منابع تاریخی، نامه‌های اخوانی، یکی از مهم‌ترین گونه‌های منبع برای مطالعات تاریخ اجتماعی ایران به شمار می‌روند. در این نامه‌ها و در نتیجۀ طرح احوالِ شخصی و زندگیِ روزمرۀ نویسندۀ نامه به مخاطب‌، زمینه‌ای برای برآمدن و پدیداری مجموعه‌ای از داده‌های اجتماعی فراهم شده است. بَسامدِ چنین داده‌هایی در نامه‌های اخوانی، می‌تواند دربارۀ چالش‌ها، دغدغه‌ها و مسائل پیش‌روی زندگی روزانۀ مردم، اهمیت منحصر به فردی داشته باشند. سؤال مقالۀ پیش‌رو، آن است که نامه‌های اخوانی اثر المختارات من الرسائل، چه مقوله‌های اجتماعی دربارۀ وضعیت جامعۀ ایران در سدۀ هفتم هجری‌قمری طرح کرده‌اند و این مقوله‌ها چگونه توانسته‌اند به  استمرار و تداوم حیات اجتماعیِ جامعۀ ایرانی در آن زمان بینجامند؟ هدف مقالۀ پیش‌رو، آن است تا با اساس رویکرد نظریِ روی متحده، خوانشی توصیفی و تحلیلی دربارۀ مقوله‌های اجتماعی حاکم بر جامعۀ ایران بر اساس نامه‌های اخوانی اثر المختارات من الرسائل ارائه نماید. روش این پژوهش، توصیفی تحلیلی و شیوۀ گردآوری داده‌ها، کتابخانه‌ای است. یافته‌ها گویای آن است که جامعۀ ایرانیِ سدۀ هفتم هجری‌قمری توانست در هنگامۀ مواجهه با شرایط پیچیدۀ سیاسی، نظامی و اجتماعی با توسّل به پیوندها و وفاداری‌های گروهی و اکتسابی، از جمله: تبادل عنوان‌های شخصی و فردی (با هدف یادآوری عنوان‌های احترام‌آمیزِ سلسله‌مراتبی)، تقابل با آشفتگی زمانه از طریق تقویت پیوندهای اجتماعی و همچنین یادآوری تکلیف‌های خانوادگی و پیوندهای خویشاوندی، حیات اجتماعی خود را استمرار بخشد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Social History Themes in the Ikhwānī Letters of the Middle Centuries of Iranian History (Case Study: al-Mukhtārāt min al-Rasāʾil)

نویسندگان English

Shahram Yousefifar 1
Yaser Mollazaei 2
1 History professor at Tehran university, Tehran, Iran
2 PhD Graduated in the Department of History, Faculty of Literature and Humanities, University of Tehran, Tehran, Iran
چکیده English

Among historical sources, ikhwānī (fraternal) letters are considered as one of the most significant categories for the study of Iran’s social history. In these letters, through the articulation of personal circumstances and the everyday life of the writer addressed to the recipient, a context is created for the emergence and manifestation of a wide range of social data. The frequency of such data in ikhwānī correspondence provides uniquely valuable insight into the challenges, concerns, and issues shaping the daily lives of people. The present study seeks to answer the following question: What social categories concerning the condition of Iranian society in the seventh century AH are articulated in the ikhwānī letters of al-Mukhtārāt min al-Rasāʾil, and how did these categories contribute to the continuity and endurance of Iranian social life during that period? The objective of this article is to offer a descriptive-analytical reading of the dominant social categories in Iranian society, based on the ikhwānī letters contained in al-Mukhtārāt min al-Rasāʾil, drawing upon the theoretical framework of the “United Front” (ruy-e mottahedeh) approach. The research method is descriptive-analytical, and the data have been collected through library-based research. The findings indicate that Iranian society in the seventh century, when confronted with complex political, military, and social conditions, was able to sustain its social life by relying on collective and acquired bonds and loyalties. These included: the exchange of personal and individual titles (aimed at recalling hierarchical honorifics), confronting the turmoil of the age through the reinforcement of social ties, and the reaffirmation of familial duties and kinship bonds.

کلیدواژه‌ها English

Social History Ikhwānī Letters al
Mukhtārāt min al
Rasāʾil United Front Approach Iran
-      ابن‌بلخی (1374). فارسنامه ابن‌بلخی، به کوشش منصور رستگار فسایی، شیراز: بنیاد فارس‌شناسی.
-      ابن‌فندق (1361). تاریخ بیهق، به کوشش احمد بهمنیار، تهران: کتابفروشی فروغی.
-   اورجی، فاطمه؛ منوچهری، علی (1393). «جایگاه منشآت نصرالله ‌بن ‌عبدالمؤمن منشی سمرقندی در پژوهش‌های تاریخی دورۀ تیموری»، فصلنامۀ گنجینۀ اسناد، سال 24، شمارۀ 2: 60 - 81.
-      بنداری، فتح بن علی (1356). تاریخ سلسلۀ سلجوقی، ترجمۀ محمدحسین جلیلی، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
-      بیهقی، خواجه‌ ابوالفضل محمد بن حسین (1374). تاریخ بیهقی، به کوشش علی‌اکبر فیاض، تهران: علم.
-      تاریخ سیستان (1366). به کوشش محمدتقی بهار، تهران: پدیدۀ خاور.
-      تاکی، مسعود (1379). «المختارات من الرسائل»، کتاب ماه ادبیات و فلسفه، شمارۀ 69: 16 19.
-      تبریزی، محمد حسین بن خلف (1342): برهان قاطع، به کوشش محمد معین، تهران: ابن‌سینا.
-      تهانوی، محمد اعلی بن علی (1996). موسوعه کشاف اصطلاحات الفنون و العلوم، بیروت: مکتبة لبنان ناشرون.
-      جوینی، عطاملک (1385). تاریخ جهانگشای جوینی، به کوشش محمد قزوینی، تهران: دنیای کتاب.
-      حدودالعالم من المشرق و المغرب (1372). به کوشش مریم میراحمدی و غلامرضا ورهرام، تهران: دانشگاه الزهراء.
-      حسن‌آبادی، ابوالفضل (1397). «منشآت‌های دورۀ تیموری(بر اساس تحلیل منشاءالانشاء)»، گنجینة اسناد، سال 28، شمارة4: 4 ـ 25.
-   حسن‌زاده، اسماعیل (1401). «جایگاه و اهمیت منشآت‌نگاری در تاریخ‌شناسی: با تکیه برمنشآت و ترسل معین‌الدین محمد زمچی اسفزاری»، مجلۀ تاریخ‌نگری و تاریخ‌نگاری، سال 32، شمارۀ 30: 89 115.
-      دریاگشت، محمدرسول (1379). «معرفی المختارات من الرسائل»، نشر دانش، شمارۀ 96: 82 83.
-      ذکاوتی‌قراگزلو، علی‌رضا (1380). «نقد و معرفی کتاب المختارات من الرسائل» آینة میراث، شمارۀ 13: 34 36.
-      راوندی، محمد‌بن‌علی‌بن‌سلیمان (1364). راحة‌الصدور و آیة‌السرور در تاریخ آل سلجوق، به کوشش محمّد اقبال، تهران: امیرکبیر.
-      راوندی، مرتضی (1359). تاریخ اجتماعی ایران، تهران: امیرکبیر.
-      رستگارفسایی، منصور (1380). انواع نثر فارسی، تهران: سمت.
-      روستایی، محسن (1395). ادبیات تاریخی و دیوانسالاری ایران: عهد مغول تا سرآغاز دولت صفویه، تهران: ندای تاریخ.
-   زبان‌فهم‌نصیری، سارا (1397)، تعاملات اجتماعی در اخوانیات ایران عصر صفوی (قرن 11ق)، استاد راهنما اسماعیل حسن‌زاده، رسالۀ دکتری تخصصی، دانشگاه الزهراء.
-   زبان‌فهم‌نصیری، سارا؛ حسن‌زاده، اسماعیل؛ احمدی، نزهت (1396)، «واکنش‌ها به فرامین ممنوعیت شراب، مواد مخدر و ریش در چند نامۀ اخوانی از قرن یازدهم ق»، مطالعات تاریخ فرهنگی، سال 9، شمارۀ 34: 25 50.
-      زرین‌کوب، عبدالحسین (1383). از گذشتۀ ادبی ایران، تهران: سخن.
-      سگالن، مارتین (1380). جامعه‌شناسی تاریخی خانواده، ترجمۀ حمید الیاسی، تهران: نشر مرکز.
-   سیمز ویلیامز، نیکلاس (1393). «نامه های بلخی دوره ساسانی و هفتالی»، ترجمة شیما جعفری دهقی، در مجموعه مقالات رنج و گنج، ارج نامة دکتر زهره زرشناس، به کوشش: ویدا نداف، فرزانه گشتاسف، محمد شکری فومنی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
-      پادشاه، محمد (1889م). فرهنگ آنندراج، لکهنو، مطبع منشی نولکشور.
-      صالحی، نصرالله (1380). «کتابشناسی توصیفی منشآت، مکاتبات و نامه‌ها»، کتاب ماه تاریخ و جغرافیا، شمارۀ 51 و 52: 55 152.
-      فربد، محمدصادق (1387). درآمدی بر خانواده و نظام خویشاوندی، تهران: دانژه.
-      فربرن، مایلز (1394). تاریخ اجتماعی: مسائل، راهبردها و روش‌ها، ترجمۀ ابراهیم موسی‌پور و محمدابراهیم باسط، تهران: سمت.
-      فردوسی (1379). شاهنامۀ فردوسی بر اساس چاپ مسکو، تهران: قطره.
-      قائم‌مقامی، جهانگیر (1350). مقدمه‌ای بر شناخت اسناد تاریخی، تهران: انجمن آثار ملی.
-      لوئیس، برنارد (1378). زبان سیاسی اسلام، ترجمۀ غلامرضا بهروزلک، قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزۀ علمیه قم.
-      متحده، روی (1401). تاریخ اجتماعی ایران در عصر آل بویه، ترجمۀ محمد دهقان، تهران: نامک.
-      المختارات من الرسائل (1398). به کوشش غلامرضا طاهر و ایرج افشار، با بهره‌وری از سه فهرست مریم میرشمسی، تهران: دکتر محمود افشار و سخن
-      مرعشی، ظهیرالدین (1361). تاریخ طبرستان و رویان و مازندران، به کوشش محمدحسین تسبیحی، تهران: مؤسسۀ مطبوعاتی شرق.
-   منوچهری، علی (1390). کتاب‌شناسی منشآت دورۀ تیموری و نقش آن در پژوهش‌های تاریخی، استاد راهنما آذر آهنچی، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه تهران.
-      میهنی، عبدالخالق (1375). دستور دبیری، به کوشش سیدعلی رضوی‌بهابادی، یزد: بهاباد.
-      نسوی، شهاب‌الدّین (1343). نفثة‌المصدور، به کوشش امیرحسن دستگردی، تهران: وزارت آموزش و پرورش.
-      نفیسی، سعید (1318). فرهنگ نفیسی، تهران: کتابفروشی خیّام.
-   واتابه، ریوکو (1379). «پژوهشی در ساختار مجموعه‌های منشآت دبیری و تحول آیین‌های نگارش در دورۀ مغول (دستورالکاتب، الارشاد فی الانشاء، تحفه جلالیه، مصباح الرسائل و مفتاح القفضائل و نفائس الفنون فی عرائس العنون)»، کتاب ماه و تاریخ جغرافیا، شمارۀ 32: 28 41.
-   هاخ‌مایر، کلاووس (1396). «نامه‌های شخصی، مکاتبات رسمی: ]دیوان[ رسایل آل‌بویه به عنوان یک منبع تاریخی»، مجموعه مقالات آل‌بویه (اوضاع سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی)، به کوشش علی یحیایی و محمدرضا مصباحی، تهران: پژوهشکدۀ تاریخ اسلام: 113 148.
-   هنرمندی، ندا و محمدعلی رنجبر (1399). «مسالۀ مقوله‌بندی در مطالعات تاریخ اجتماعی زندگی روزانه»، تحقیقات تاریخ اجتماعی، سال 10، شمارۀ 2:311 341.
-   یوسفی‌فر، شهرام و یاسر ملازئی (1402). «مقوله‌های تاریخ اجتماعی در نامه‌های اخوانی دورۀ سلجوقی (مطالعۀ موردی: اثر عتبه‌الکتبه از منتجب‌الدین جوینی)»، جستارهای تاریخی، دورۀ 14، شمارۀ 2: 295 319.
- Constable, Giles (1976), Letters and Letter-Collections, Turnhout: Belgique.
- Sims-Williams, N. (2012), “ANCIENT LETTERS,” Encyclopædia Iranica, II/1, pp. 7-9, available online athttp://www.iranicaonline.org/articles/ancient-letters (accessed on 30 December 2012).