پژوهش های ادبی و اجتماعی

پژوهش های ادبی و اجتماعی

جایگاه سهراب سپهری در میدان ادبی دهۀ چهل براساس نظریۀ پی­یر بوردیو

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
دانشگاه یاسوج
10.30488/sipl.2026.570984.1158
چکیده
میدان ادبی ایران در دهه‌های چهل و پنجاه شمسی تحت سیطرۀ گفتمان‌های سیاسی و متعهد بود. سهراب سپهری، در این میان، مسیری متمایز با ظاهری «بی‌تفاوت» به مسائل روز پیمود که موجب طرح پرسش‌هایی درباره جایگاه او در این میدان شد. این مقاله با اتکا به نظریۀ «میدان» پیر بوردیو، موقعیت منحصربه‌فرد سپهری را تحلیل می‌کند. نظریۀ بوردیو با تأکید بر مفاهیمی چون «منش»، «انواع سرمایه» (اقتصادی، فرهنگی، اجتماعی، نمادین) و «میدان» به‌عنوان فضایی از رقابت‌ها و روابط، ابزاری قدرتمند برای رمزگشایی از چگونگی شکل‌گیری و تثبیت موقعیت افراد و آثار در فضاهای اجتماعی ارائه می‌دهد. نتایج این جستار نشان می­دهد سهراب سپهری نه صرفاً یک هنرمند الهام‌گرفته از طبیعت، بلکه یک «کنشگر» در میدان ادبی است که کنش‌های او، چه آگاهانه و چه ناخودآگاه، در تعامل با ساختارها و نیروهای این میدان قابل تفسیر است. سپهری با بهره‌گیری از سرمایه‌های فرهنگی غنی (شامل تسلط بر ادبیات کهن، نقاشی و فلسفۀ شرق)، سرمایۀ اجتماعی اثرگذار (ارتباط با حلقه‌های روشنفکری بدون وابستگی به جریان‌های مسلط) و به‌ویژه با تکیه بر منش عارفانه و طبیعت‌گرای خود، موضع متمایزی در پیش گرفت که مبتنی بر طرد گفتمان سیاسی مسلط و خلق گفتمان عرفانی- فلسفی بود.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The Position of Sohrab Sepehri in the Literary Field of the 1960s through the Lens of Pierre Bourdieu’s Theory

نویسندگان English

Afsaneh Ramezani
Ghasem Salari
Yasouj University
چکیده English

The Iranian literary field during the 1960s and 1970s was dominated by political and socially committed discourses. Within this context, Sohrab Sepehri pursued a distinct path that appeared ostensibly indifferent to contemporary sociopolitical issues, raising important questions regarding his position within the literary field. Drawing on Pierre Bourdieu’s theory of the field, this article examines Sepehri’s unique position in the Iranian literary landscape. Bourdieu’s framework, with its emphasis on concepts such as ‘habitus’, various forms of capital (economic, cultural, social, and symbolic), and the field as a space of competition and relational dynamics, provides a powerful analytical tool for understanding how positions and reputations are formed and consolidated within social spaces. The findings of this study suggest that Sepehri should be understood not merely as an artist inspired by nature but as an active agent within the literary field whose practices, whether conscious or unconscious, can be interpreted in relation to the structures and forces shaping that field. Drawing upon substantial cultural capital, including his mastery of classical Persian literature, painting, and Eastern philosophy, as well as significant social capital through his connections with intellectual circles while remaining independent of dominant literary movements, Sepehri established a distinctive position. Above all, his mystical and nature-oriented habitus enabled him to adopt a stance characterized by the rejection of the dominant political discourse and the construction of an alternative mystical-philosophical discourse

کلیدواژه‌ها English

Sociology of Literature
Pierre Bourdieu
Literary Field
Cultural Capital
Habitus
Sohrab Sepehri
-      آشوری، داریوش، کریم امامی ، حسین معصومی همدانی (1371). پیامی در راه: نظری به شعر و نقاشی سهراب سپهری، تهران: طهوری.
-      استونز، راب (1388). متفکران بزرگ جامعه­شناسی، ترجمه مهرداد میردامادی، چاپ ششم، تهران: مرکز.
-      امامی، کریم (1360). «نگاهی دوباره به دنیای شعر و نقاشی سهراب سپهری»، آینده، سال هفتم، شماره 5، صص 374-380
-      باباچاهی، علی (1377). گزاره­های منفرد، تهران: نارنج
-      براهنی، رضا (1371). طلا در مس، تهران: نویسنده.
-      بروجردی، مهرزاد (1377). روشنفکران ایرانی و غرب، ترجمه جمشید شیرازی، تهران: فرزان روز.
-      بهفر، مهری (1378). «سهراب سپهری شاعر متهم به زنانگی در عواطف و تصاویر شاعرانه»، گلستانه، شمارۀ10، صص 67-73.
-      پرستش، شهرام (1390). روایت نابودی ناب، تهران: ثالث.
-      تسلیمی، علی (1388). گزاره­هایی در ادبیات معاصر ایران، تهران: کتاب مه.
-      ترابی، ضیاءالدین (1357). سهرابی دیگر، تهران: مینا
-      حسین­­پورچافی، علی(1384). جریان­های شعری معاصر فارسی، تهران: آگاه.
-      زنجانی زاده، هما (1383). «مقدمه­ای بر جامعه­شناسی پی­یر بوردیو»، علوم اجتماعی، مشهد، دانشگاه فردوسی، شماره2، صص24-40.
-      سرکوهی، فرج (1375). «عارفی غریب در دیار عاشقان» در باغ تنهایی، یادنامۀ سهراب سپهری، به کوشش حمید سیاهپوش، تهران: سهیل.
-      سپهری، سهراب (1372). هشت کتاب، چاپ دوازدهم، تهران: طهوری.
-      ----------- (1382). اتاق آبی، تهران: سروش.
-      سپهری، پریدخت(1379). سهراب مرغ مهاجر، تهران: طهوری
-      ----------- (1386). هنوز در سفرم، تهران: فروزان روز.
-      شفیعی کدکنی، محمدرضا (1383). ادوار شعر فارسی از مشروطیت تا سقوط سلطنت، تهران: سخن.
-      شمیسا، سیروس (1382). نگاهی به سهراب، تهران: صدای معاصر.
-      عابدی، کامیار(1371). «روح بزرگ و صمیمی شعر معاصر ایران - در خلوت ابعاد اندیشه سهراب سپهری»، کرمان، شماره 4، صص81-83
-      ----------- (1376). از مصاحبت آفتاب: زندگی و شعر سهراب سپهری، تهران: ثالث.
-      ----------- (1387). «جست‌وجوگر نور (یادی از سهراب سپهری در هشتادمین سال تولد وی)»، (این شماره امیدهای گسسته) اندیشه و هنر، دورۀ دهم، صص18-20
-      فروغی، عاطفه، حسین مسعودنیا و سید جواد امام جمعه­زاده (1397). «بررسی پیامدهای اصلاحات ارضی در ایران بر زندگی کشاورزان در رمان­های سیاسی و اجتماعی دهه­های 1340 و 1350 شمسی»، تاریخ ایران، دوره11، شماره2، صص115-143.
-      گرنفل، مایکل (1389). مفاهیم کلیدی پیر بوردیو، ترجمۀ محمدمهدی لبیبی، تهران: نشر افکار.
-      کلیاشتورینا، وارباریسوونا (1380). شعر نو در ایران، ترجمۀ همایونتاج طباطبایی. تهران: نگاه.
-      کاشانی، مشفق(1368). خلوت انس، تهران: اطلاعات
-      ممتاز، فریده (1383). «معرفی مفهوم طبقه از دیدگاه بوردیو»، پژوهشنامه علوم انسانی ، شمارۀ 41 و 42، صص 149-160.
-      نعمت زاده سعید، معصومه بیات، جلال فاطمی، جعفر فاطمی(1381). «سهراب آمد (گفتگو با خواهرزاده های سهراب سپهری، پانزدهم مهر سالروز تولد سهراب سپهری)»، ماهنامه پروین، شماره9، صص4-5
-      نوری­علاء، اسماعیل (1348). صور اسباب در شعر امروز ایران، تهران: بامداد.
-      واردی، زرین (1384). «باغ عرفان سهراب»، نشریۀ دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه شهید باهنر کرمان. دورۀ جدید. شمارۀ 18، صص 239-284.
-      Bourdieu, Pierre (1993) A The  Field of Cultural Production. Polity Press
-      Bourdieu, P. (1999). The Rules of Art: Genesis of Structre of the Literary Field. Trans by Susan Emanuel. Polity Press.
-      Swartz, D. (1997). Culture &power: The Socialogy of Pierre Bourdieu, The University of Chicago Pree.