پژوهش های ادبی و اجتماعی

پژوهش های ادبی و اجتماعی

نقش ادبیات در نهادینه‌سازی مفاهیم حقوق عمومی در عصر مشروطه: از اندیشۀ قانون تا حاکمیت ملی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات فارسی و زبان های خارجی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران
2 گروه حقوق عمومی و بین الملل، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران
10.30488/sipl.2026.571437.1160
چکیده
انقلاب مشروطۀ ایران (۱۲۸۵ش/1324ق) زمینۀ تحولی بنیادین را در حوزۀ سیاست، ساختار اجتماعی و فرهنگی کشور فراهم آورد و مسیر گذار از سلطنت مطلقه به حاکمیتی ملی و قانون‌مدار را هموار ساخت. این دگرگونی، نیازمند بستر فرهنگی مناسبی برای تثبیت مفاهیم نوین سیاسی و حقوقی بود؛ ادبیات و به‌ویژه شعر فارسی سهم درخور اعتنایی در تثبیت این مفاهیم در سپهر جامعه و اندیشۀ سیاسی معاصر برعهده داشت. در این دوره، ادبیات فارسی به ابزاری مهم در فرآیند نهادینه‌سازی حقوق عمومی تبدیل شد. این پژوهش به شیوۀ توصیفی- تحلیلی و با هدف تبیین نقش فعّال ادبیات مشروطه در انتقال و درونی‌سازی مفاهیم حقوق عمومی همچون قانون‌گرایی و حاکمیت ملی سامان یافته است. پرسش محوری پژوهش آن است که ادبیات مشروطه چگونه در فرایند نهادینه‌سازی مفاهیم حقوق عمومی، به‌ویژه اندیشۀ قانون و حاکمیت ملی، نقش ایفا کرده است؟ یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که ادبیات این عصر، با فاصله گرفتن از زبان پیچیدۀ ادوار قبل، بهره‌گیری از زبان ساده و اجتناب از کاربرد بی‌رویۀ آرایه‌های ادبی، در خدمت سودمندی محتوا قرار گرفت. این رویکرد، با مخاطب قرار دادن عموم مردم، موفق به انتقال مفاهیم بنیادین حقوقی به میان اقشار گوناگون جامعه شد. بدین ترتیب ادبیات مشروطه، به عنوان بازوی فرهنگی مشروطه‌خواهی، مفاهیم نوینی چون حاکمیت ملی، ارادۀ عمومی و قانون اساسی را همه‌فهم ساخت و از سطح نخبگان به تودۀ مردم منتقل نمود. ادبیات با دوام بخشیدن به گفتمان حقوق عمومی، زمینه را برای جایگزینی ارادۀ حاکم با ارادۀ مردم، استقرار قانون و تثبیت حاکمیت ملت به عنوان سرچشمۀ مشروعیت، فراهم آورد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The Role of Literature in the Institutionalization of Public Law Concepts in the Constitutional Era: From the Idea of Law to National Sovereignty

نویسندگان English

Bagher Sadrinia 1
Nazanin Sadrinia 2
1 Departmant of Persian Language and Literature, Tabriz University, Tabriz, Iran
2 Public and International Law Department, Allameh Tabatabai University, Tehran, Iran
چکیده English

The Iranian Constitutional Revolution (1906) created the conditions for a fundamental transformation in the country's political, social, and cultural spheres, paving the way for a transition from absolute monarchy to a rule-of-law national governance. This transformation required an appropriate cultural foundation for the consolidation of new political and legal concepts; literature, and Persian poetry in particular, played a considerable role in embedding these concepts within contemporary society and political thought. During this period, Persian literature became an important instrument in the process of institutionalizing public law. This study is organized in a descriptive-analytical manner to explain the active role of Constitutional-era literature in transmitting and internalizing public law concepts such as the rule of law and national sovereignty. The central research question is: how did Constitutional literature contribute to the institutionalization of public law concepts, particularly the ideas of law and national sovereignty? The findings indicate that the literature of this era, by distancing itself from the complex language of earlier periods, employing plain language, and avoiding excessive use of literary ornamentation, was placed in the service of substantive utility. This approach, by addressing the general public, succeeded in conveying foundational legal concepts to various segments of society. In this way, Constitutional literature, as the cultural arm of the constitutionalist movement, rendered new concepts such as national sovereignty, general will, and constitutional law accessible to all, transferring them from the elite level to the broader populace. By sustaining the discourse of public law, literature prepared the ground for replacing the ruler's will with the will of the people, establishing the rule of law, and consolidating national sovereignty as the source of political legitimacy.

کلیدواژه‌ها English

Constitutional Literature
Public Law
Rule of Law
National Sovereignty
Institutionalization
-      آخوندزاده، میرزافتحعلی (1357). مقالات فلسفی، تبریز: نشر ساوالان.
-      آدمیت، فریدون (1385). اندیشة ترقی و حکومت قانون عصر سپهسالار، تهران: انتشارات خوارزمی.
-      آدمیت، فریدون (1387). مجلس اول و بحران آزادی، تهران: انتشارات روشنگران.
-      براون، ادوارد (1336). تاریخ مطبوعات و ادبیات ایران در دورة مشروطیت، ترجمة محمد عباسی، تهران: نشر معرفت.
-      بهار، محمدتقی (1354) دیوان اشعار بهار « ملک الشعرا» تهران، انتشارات امیرکبیر.
-      حائری، عبدالهادی (1364). تشیع ومشروطیت در ایران، تهران: انتشارات امیرکبیر.
-      راسخ، محمد (1385).«ویژگی‌های ذاتی و عرضی قانون»، مجلة مجلس و پژوهش، سال سیزدهم شمارة 51: 13- 40.
-      راسخ، محمد؛ بخشی زاده، فاطمه (1392). «پیش زمینة مفهوم قانون در عصر مشروطه: از مالک الرقابی تا تنظیمات»، مجلة حقوقی دادگستری، شمارة 83: 37- 61.
-      راسخ، محمد؛ بخشی‌زاده، فاطمه (1393). «مفهوم قانون در عصر مشروطه: نویسندگان متقدم»، فصلنامة تحقیقات حقوقی، شمارة 68: 1- 23.
-      شفیعی کدکنی، محمدرضا (1382). ادبیات فارسی از عصر جامی تا روزگارما، ترجمۀ حجت‌الله اصیل، تهران: نشر نی.
-      صدری‌نیا، باقر (1382). «مبانی و ویژگی‌های اندیشۀ میهنی طالبوف تبریزی»، مندرج در مجموعۀ مقالات و سخنرانی‌های همایش بزرگداشت مشروطه، تبریز: انتشارات ستوده.
-      صدری‌نیا، باقر (1400). «برآمدن و به محاق رفتن امر سیاسی در عصر مشروطه‌خواهی»، فصلنامة مطالعات ایرانی پویه، شمارة 15: 129- 150.
-      صدری‌نیا، باقر (1401). ادبیات مشروطه از ناسیونالیسم تا ممالک محروسه ایران، تهران: نشر خاموش.
-      طالبوف، عبدالرحیم (1347). مسالک المحسنین، تهران: شرکت سهامی کتاب‌های جیبی.
-      عارف قزوینی، ابوالقاسم (1384). دیوان عارف قزوینی، به کوشش ولی‌الله درودیان، تهران: انتشارات صدای معاصر.
-      عباسی، حبیب‌الله؛ محقق عبدالرضا (1400). «زوال خیال در مصاف مقال حقوقی»، مجلة زبان و ادبیات فارسی دانشگاه خوارزمی، شمارة 90: 147-172.
-      فرخی یزدی، محمد (1369). دیوان فرخی یزدی، به اهتمام حسین مکی، تهران: انتشارات امیر کبیر.
-      فرخی یزدی، محمد (1378). دیوان فرخی یزدی، به کوشش حسین مسرت، یزد: انتشارات یزد.
-      قاضی شریعت پناهی، سید ابوالفضل (1400). حقوق اساسی و نهادهای سیاسی،تهران: نشر میزان.
-      کاتوزیان، ناصر (1388). مقدمة علم حقوق و مطالعه در نظام حقوقی ایران، تهران: شرکت سهامی انتشار.
-      گیلانی، سید اشرف‌الدین (1363). کلیات جاودانه نسیم شمال، تهران: نشر فرزان.
-      گیلانی، سید اشرف‌الدین (بی تا). باغ بهشت، تهران: انتشارات رجبی.
-      لاهوتیِ، ابوالقاسم، (1358). دیوان لاهوتی، به کوشش احمد بشیری، تهران، انتشارات امیرکبیر.
-      لنگرودی، محمد جعفر (1388). ترمینولوژی حقوقی، تهران: کتابخانه گنج دانش.
-      مالوری، فیلیپ (1381). ادبیات و حقوق، ترجمة مرتضی کلانتریان، تهران: نشرآگاه.
-      متمم قانون اساسی مشروطیت (1286).
-      مرادخانی، فردین (1403). خوانش حقوقی از انقلاب مشروطة ایران، تهران: بنیاد حقوقی میزان.
-      منوچهری، عباس؛ روستایی، مجتبی (1390). «حق و قانون در شعر عصر مشروطه»، مجلة پژوهش‌های علوم تاریخی دورة 3 شمارة1: 111- 145.
-      موسوی گرمارودی، سیدعلی (1384). زندگی وشعر ادیب الممالک فرهانی،ج2، تهران: انتشارات قدیانی.
-      میرزا ملکم خان ناظم الدوله (1369). روزنامۀ قانون، تهران، انتشارات کویر.
-      ناظم الاسلام کرمانی، محمد (1363). تاریخ بیداری ایرانیان، تهران: انتشارات امیرکبیر.