پژوهش های ادبی و اجتماعی

پژوهش های ادبی و اجتماعی

تحلیلِ جامعه‌شناختی بازنمایی کیفیت تعاملات جنسیتی در قصه‌های عامیانه (نمونۀ مورد: مطالعه قصه‌های چهل گیسو طلا)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی دانشگاه یاسوج، یاسوج، ایران
2 استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه یاسوج یاسوج،ایران
3 دانشیار گروه جامعه شناسی دانشگاه یاسوج یاسوج، ایران
4 استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه یاسوج یاسوج، ایران
10.30488/sipl.2026.574637.1168
چکیده
قصه‌ها آینۀ فرهنگ و ساختار قدرت در جامعه‌اند. با واکاوی قصه‌های کهن می‌توان به بینشی تاریخی از نگرش به نقش زن و مرد دست یافت و دید چگونه باورهای تبعیض‌آمیز گذشته در قالب حکایت و تمثیل به نسل‌های بعد منتقل شده است. این پژوهش نحوۀ بازنمایی راهبردهای سرکوب و راهکارهای مقاومت جنسیتی را با رهیافت کیفی و روش تحلیل مضمون در قصه‌های چهل گیسو طلا توصیف و تحلیل کرده است. در این پژوهش، جمله به‌عنوان واحد تحلیل در نظر گرفته شد و معانی گزاره‌های مرتبط شناسایی، طبقه‌بندی و در نهایت به‌صورت نظام‌مند تحلیل شد. تحلیلِ استقرایی گزاره‌های مرتبط نشان داد مهم‌ترین راهبردهای سرکوب بازنمایی شده در قصه‌های چهل گیسو طلا شامل سلطه بر بدن، تملیک و شیء‌پنداری زنان، بهره‌کشی اقتصادی، بیرون راندن از منزل، طلاق، اختیار چندزنی، تصمیم‌گیری به جای دختران، تولید مثل، تحقیر و بی‌اعتنایی است. در مقابل زنان راهکارهای مقاومتی متفاوتی از جمله فرار، سکوت، دانایی، ابتکار عمل، اتحاد و همبستگی، ترک منزل، هنجارشکنی و قهر از خود بروز داده‌اند. این دوگانگیِ سرکوب و مقاومت نشان می‌دهد که زنان نه کاملاً قربانی‌اند و نه کاملاً آزاد، بلکه در دل همان مناسباتِ قدرت، معنا و هویتِ تازه‌ای می‌آفرینند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

A Sociological Analysis of the Representation and Nature of Gender Interactions in Folktales: A Case Study of the Tales of Chehel Gisu Tala

نویسندگان English

afsane noori 1
abdolmajid mohagheghi 2
arman hedari 3
ali alizadeh 4
1 PhD student in Persian Language and Literature, Yasuj University, Yasuj, Iran
2 Assistant Professor, Department of Persian Language and Literature, Yasuj University, Yasuj, Iran
3 Associate Professor, Department of Sociology, Yasuj University, Yasuj, Iran
4 Assistant Professor, Department of Persian Language and Literature, Yasuj University, Yasuj, Iran
چکیده English

Folk tales mirror a society’s culture and power structures. By probing older tales, we gain a historical view of attitudes toward the roles of women and men and see how discriminatory beliefs have been transmitted to later generations through narrative and allegory. This study describes and analyzes how strategies of gendered oppression and resistance are represented in the Chehel Gisu Tala tales, using a qualitative approach and thematic analysis. The sentence served as the unit of analysis; the meanings of relevant propositions were identified, coded, and then analyzed systematically. An inductive, a posteriori analysis showed that the principal strategies of oppression represented in these tales include control over women’s bodies, ownership and objectification of women, economic exploitation, expulsion from the home, divorce, polygamy, making decisions on behalf of daughters, reproduction, forced marriage, humiliation, and neglect. In response, women display diverse strategies of resistance such as escape, silence, knowledge and discernment, initiative, alliance and solidarity, leaving the household, norm-breaking, and sulking. The duality of oppression and resistance indicates that women are neither completely victims nor totally free, but they create new meaning and identity in the same power relations.

کلیدواژه‌ها English

Gender Representation
Intergender Social Interactions
Folktales
Chehel Gisu Tala
-      آلتوسر، لویی (1386). ایدئولوژی و سازو برگ‌های ایدئولوژیک دولت، ترجمۀ روزبه صدرآرا، تهران: نشر چشمه.
-      اسکات، جیمزسی (۱۴۰۳). سلطه و هنر مقاومت: سیاست مقاومت پنهان. ترجمۀ افشین خاکباز. (چاپ سوم) تهران: نشر مرکز.
-      بوردیو، پیر (۱۳۹۰). سلطۀ مردانه. ترجمۀ ناصر فکوهی. تهران: نشر نی.
-      پاتمن، کارول (1383). قراردادجنسی، ترجمۀ شهلا طهماسبی، تهران: نشر نی.
-      تانگ، رزماری (1387). نقد و نظر: درآمدی جامع بر نظریه‌های فمینیستی. ترجمۀ منیژه نجم عراقی. تهران: نشر نی.
-      جمعی از نویسندگان (۱۳۸۶). «مهم‌ترین مسئله  امروز زنان چیست؟ (دیدگاه کارشناسان مسائل زنان)». حوراء، شماره ۲۵، قم: مرکز تحقیقات زن و خانواده، دفتر تبلیغات اسلامی حوزۀ علمیۀ قم.
-      چیت‌سازی، الهه، و حسن‌لی، کاووس (۱۳۹۸). «ساختار قدرت در خانواده و بازنمایی آن در قصه‌های عامیانۀ فارس». فرهنگ و ادبیات عامه، ۷ ( ۲۶): ۱۷۵۲۰۵.
-      حسین‌زاوه، فهیمه (1402) زن در قصه‌های عامیانه؛ به بازنمایی زن در قصه‌های مکتب‌خانه‌ای قاجار، تهران: نشر سنگلج.
-      حسینی، مریم (1388). ریشه‌های زن ستیزی در ادبیات کلاسیک فارسی، تهران: چشمه.
-      حیدری، آرمان؛ ابتکاری، محمد حسین؛ محققی، عبدالمجید (۱۳۹۶). «مطالعۀ مفهوم زن در ضرب‌المثل‌های لُری با تأکید بر بُعد نابرابری جنسیتی»، فرهنگ و ادبیات عامه، 5(17): 195-221.
-      خالق‌پناه، کمال، محمدی، سهیلا و پورحجازی، معصومه(۱۴۰۴). «مردانگی هژمونیک و برساخت زنانگی: تحلیل روایت آثار داستانی شیرزاد حسن». نشریه جامعه‌شناسی هنر و ادبیات، ۱۶(۲): ۲۵۵۳.
-      دریفوس، هـیوبرت (1384). میشل فوکو؛ فراسوی ساختارگرایی و هرمونتیک، ترجمۀ حسین بشریه، تهران: نشر نی.
-      دوبووار، سیمون (1360). جنس دوم، ترجمۀ حسین مهری، تهران: توس.
-      رضایی، محمد (1386). تحلیلی از زندگی روزمره دانش آموزی، تهران: انتشارات جامعه و فرهنگ.
-      رئیسی، سمیه، و بوستانی، داریوش (1400). «مطالعۀ کیفی خشونت علیه زنان بلوچ». زن و جامعه (جامعه شناسی زنان)، 12(2 (مسلسل 46) ): 46-65.
-      ساروخانی، باقر (1380). دائرة المعارف علوم اجتماعی، دوجلدی، چاپ سوم، تهران: نشر کیهان.
-      ستاری، جلال (1373). سیمای زن در فرهنگ ایران، تهران: مرکز.
-      شفیعی، سمیه سادات (1393). «سیری در رویکردهای نظری متاخر به مقاومت»، فصلنامۀ علوم اجتماعی، شمارۀ 64: 186-139.
-      صافی‌پیرلوجه، حسین (1395). درآمدی بر تحلیل انتقادی گفتمان روایی، چاپ دوم، تهران: نشر نی.
-      غضنفری، آزاده؛ میرزایی، خلیل؛ رشاد، معصومه (1403). «فراتحلیلی روان‌شناختی بر مطالعات زنانگی و توسعۀ اجتماعی در ایران»، مجلۀ علوم روان‌شناختی، 23(134): 218-201.
-      طبیبی ابوالحسنی، سیدامیرحسین (1398). «درآمدی بر روش تحقیق: رویه‌های استاندارد تحلیل داده‌های کیفی»، سیاست‌نامۀ علم و فناوری، 2(2): 67-94.
-      فوکو، میشل (1380). نظم گفتار، ترجمۀ باقر پرهام، چاپ دوم، تهران: آگاه.
-      فیسک، جان (1386). درآمدی بر مطالعات ارتباطی، ترجمۀ مهدی غبرایی، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
-      قاسمی، وحید؛ برندگی، بدری (1390). «بررسی جامعه‌شناختی شخصیت قدرت طلب؛ مطالعه موردی: شهر اصفهان»، جامعه‌شناسی کاربردی، سال 22، پیاپی 43 (3): 40-23.
-      کمالی‌اصل، شیوا و عباسی، حبیب‌الله (۱۳۹۹). «بازنمایی نقش زن در داستان‌های عامه؛ ترجمۀ فرج بعد از شدت». فرهنگ و ادبیات عامه، 8 (32): ۱۲۴.
-      کشاورزی، وفا؛ ایلخانی، سارا ایلخانی (1400). «مفهوم هویت زن در رمان‌های گمانه‌زن: مطالعه سپیده‌دم و تمثیل‌های اکتاویا ای. باتلر» نقد زبان و ادبیات خارجی، 18 (27): 5 -37.
-      لِوُراتو، آلساندرا (1399). زبان و جنسیت در افسانهها و قصّههای عامیانه؛ تحلیل زبانی قصّههای کهن و نو، ترجمۀ اعظم داودی، تهران: فرهامه.
-      مارکس، کارل (1399). فقر فلسفه، ترجمۀ وحید اسلام زاده، تهران: اندیشۀ احسان.
-      مقصودی، سوده، حجازی‌مقدم، فاطمه و درویشی، سعیده (۱۳۹۴). «بررسی انواع خشونت‌های اعمال‌شده علیه زنان در رمان پریچهر». فصلنامۀ زن و مطالعات خانواده، 7(29)، 40-23.
-      میرکاظمی، سید حسین. (1382). چهل گیسو طلا؛ افسانه‌های مردم مازندران، گلستان، ترکمن صحرا، تهران: نشرمرکز.
-      وبر، ماکس (1398). اقتصاد و جامعه، ترجمۀ عباس منوچهرى ، دکتر مهرداد ترابی نژاد ، دکتر مصطفى عمادزاده، تهران: سمت.
-      Foucault, M . (1984). "Politics and Ethics: an Interview", in P. Rabinow (ed.), The Foucault Reader. Penguin, Harmondsworth.
-      Brownmiller, Susan. (1975). Against Our Will: Men, Women and Rape. New York: Simon & Schuster..
-      Bourdieu, P. (2001). Masculine domination (R. Nice, Trans.). Stanford, CA: Stanford University Press.
-      Dworkin, Andrea (2000), Scapegoat, The Jews, Israel, and Women's Liberation, New York: Free Press.
-      Firestone, Shulamith. (1970). The Dialectic of Sex: The Case for Feminist Revolution. New York: William Morrow.
-      Grosz, Elizabeth A.(1994) Volatile Bodies: Toward a Corporeal Feminism. Bloomington, IN: Indiana University Press.
-      hooks, b. (1984). Feminism is for Everybody: Passionate Politics. South End Press.
-      Kimmel, M. (2000). The Gendered Society. New York: Oxford University Press
-      Lamba, M., & Akhter, T. (2022). Literature and society: Impact of literature on the society. In T. Akhter (Ed.), Culture and literature (pp. 15–44). Newcastle upon Tyne: Cambridge Scholars Publishing.
-      Lieberman, Marcia R. (1972). “‘Some Day My Prince Will Come’: Female Acculturation Through the Fairy Tale.” College English, Vol. 34, No. 3, pp. 383–395.
-      Marshall, Gordon (1998),  A Dictionary of Sociology. Oxford: Oxford University.
-      Solovyeva, N. V. (2015). Typical features of the folktale narrative style. Russian Linguistic Bulletin, 2(2), 24–25.
-      Stubbs, Michael. (1996). Text and Corpus Analysis: Computer‑Assisted Studies of Language and Culture. Oxford: Blackwell.
-      The Economist Intelligence Unit. (2024). Democracy Index 2023: Age of Conflict. London: The Economist Intelligence Unit.
-      United Nations Development Programme (UNDP). (2023). Human Development Report 2022/2023: Time for Uncertain Times. New York: United Nations Development Programme.
-      Warner, M. (1994). From the beast to the blonde: On fairy tales and their tellers. New York: Farrar, Straus and Giroux.
-      Waweru, M. W., Mwangi, P. M., & Mwihia, M. N. (2025). "A Critical Analysis of Resistance towards Gender Inequality in Selected African Novels". Eastern African Journal of Humanities and Social Sciences, 4(2), 73–81.
-      World Bank (2022). Inequality in Southern Africa: An Assessment of the Southern African Customs Union. Washington, D.C.: World Bank.
-      Zipes, J. (2012). The irresistible fairy tale: The cultural and social history of a genre. Princeton University Press.