پژوهش های ادبی و اجتماعی

پژوهش های ادبی و اجتماعی

اعتیاد و هابیتوس در داستانهای اقلیمی جنوب ایران با تأکید بر نظریة بازتولید فرهنگی بوردیو

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشیار گروه زبان و ادبیّات فارسی، واحد اهر، دانشگاه آزاد اسلامی، اهر - ایران
10.30488/sipl.2026.570706.1156
چکیده
این پژوهش با رویکرد توصیفی-تحلیلی و روش کتابخانه‌ای و با بررسی نوزده اثر داستانی از ده نویسندة اقلیم جنوب ایران در دهه‌های ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ به بازنمایی پدیدة اعتیاد در ادبیات اقلیمی جنوب ایران می‌پردازد. چارچوب نظری مطالعه، نظریة بازتولید فرهنگی پییر بوردیو با تأکید بر مفاهیم هابیتوس، دکسا، خشونت نمادین و میدان است که امکان تحلیل چگونگی تثبیت و انتقال عادات اعتیادی در بسترهای اجتماعی را فراهم می‌آورد. هدف اصلی پژوهش، واکاوی کارکرد مصرف دخانیات، مشروبات الکلی و مواد مخدر در سه حوزة روستایی، دریایی و صنعتی-کارگری است. یافته‌ها نشان می‌دهند که اعتیاد در این متون نه به‌عنوان کنشی فردی یا زیستی، بلکه به‌مثابة بخشی از فرهنگ مسلّط و هابیتوس تصویر می‌شود. در حوزة روستایی، اعتیاد با سنّت‌ها، آیین‌های خانوادگی و نقش پررنگ زنان پیوند دارد؛ در حوزة دریایی، با مناسبات کاری، بندری و اقتصاد غیررسمی گره خورده است؛ و در حوزة صنعتی- کارگری، به‌عنوان نماد فروپاشی اجتماعی، بی‌پناهی انسان مدرن و فرسایش روانی بازنمایی می‌شود. در تمامی این حوزه‌ها، نهادهای اجتماعی همچون خانواده، مدرسه و محیط کار به جای مقابله با اعتیاد، خود به بستر انتقال و تثبیت آن بدل شده‌اند و این عادات از طریق سازوکارهای دکسا (طبیعی‌سازی) و خشونت نمادین (تحمیل از طریق نهادهای مشروع) به‌صورت بین‌نسلی بازتولید می‌شوند. با این حال، لحظاتی از آگاهی اخلاقی و میل به رهایی نیز برجسته شده است که نشان‌دهندة امکان مقاومت در برابر چرخه‌های بازتولید ناهنجاری‌ها است. بر این اساس، ادبیات اقلیمی جنوب ایران بستری مؤثر برای نقد فرهنگی- اجتماعی اعتیاد فراهم می‌آورد و می‌تواند در بازخوانی انتقادی ساختارهای تربیتی و اجتماعی جامعه نقش‌آفرین باشد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Addiction and Habitus in Iranian Southern Local Color Stories with Emphasis on Pierre Bourdieu's Theory of Cultural Reproduction

نویسنده English

maryam mohammadzadeh
Associate Professor of Department of Persian Language and Literature, Ahar Branch, Islamic Azad University, Ahar, Iran
چکیده English

This study, using a descriptive-analytical approach and library-based method, examines the representation of addiction in 19 literary works by 10 authors of southern Iranian regional literature from the 1960s and 1970s. The theoretical framework is Pierre Bourdieu's theory of cultural reproduction, with an emphasis on the concepts of habitus, doxa, symbolic violence, and field, which enables the analysis of how addictive habits are stabilized and transmitted within social contexts. The main objective is to explore the functions of tobacco use, alcohol consumption, and narcotics across three domains: rural, maritime, and industrial-working class. Findings indicate that addiction in these texts is not portrayed as an individual or biological act, but rather as part of the dominant culture and habitus. In the rural domain, addiction is linked to traditions, family rituals, and the prominent role of women; in the maritime domain, it is tied to labor relations, port activities, and the informal economy; and in the industrial-working class domain, it is depicted as a symbol of social collapse, the vulnerability of modern humanity, and psychological erosion. Across all these domains, social institutions such as family, school, and the workplace, instead of countering addiction, themselves become grounds for its transmission and consolidation, and these habits are intergenerationally reproduced and naturalized through the mechanisms of doxa (naturalization) and symbolic violence (imposition through legitimate institutions). Nevertheless, moments of moral awareness and the desire for liberation are also highlighted, pointing to the possibility of resistance against cycles of reproducing social anomalies. Accordingly, the regional literature of southern Iran provides an effective platform for cultural-social critique of addiction and can play a role in the critical re-reading of society's educational and social structures.

کلیدواژه‌ها English

Iranian Southern Local Color Literature
Addiction
Cultural Reproduction
Habitus
Doxa
Symbolic Violence
-      بوردیو، پی­یر (1384). منطق کنش، ترجمة مراد فرهادپور، تهران: طرح نو.
-      بوردیو، پی­یر (­1385). صورت‌های سرمایه، ترجمة مراد فرهادپور، تهران: طرح نو.
-      بوردیو، پی­یر (­۱۴۰۱). بازتولید در آموزش، جامعه و فرهنگ، ترجمة تهمتن برومند، تهران: طرح نو.
-      پرویزی، رسول (1357). شلوارهای وصله­دار، تهران: جاوید.
-      پرویزی، رسول (­1384­).  لولی سرمست، تهران: آئینة جنوب.
-      تقوایی، ناصر(1348). تابستان همان سال، بی­جا: لوح.
-      چوبک، صادق (1328). انتری که لوطیش مرده بود، تهران: جیبی.
-      چوبک، صادق (1377). تنگسیر، تهران: جاویدان.
-      خاکسار، نسیم (1358). گیاهک، تهران: جیبی.
-      خاکسار، نسیم (1357). نان و گل، تهران: جهان کتاب.
-      دانشور، سیمین (­1359). به کی سلام کنم، تهران: خوارزمی.
-      دانشور، سیمین (­1361). ­شهری چون بهشت، تهران: خوارزمی.
-      دانشور، سیمین (1380).­ سووشون،­تهران: خوارزمی.
-      دولت­آبادی، محمود (1357). با شبیرو، تهران: گلشایی.
-      رجبلو، جعفر، اسلامی، محمّدحسین، خان محمّدی، احسان (۱۴۰۴). «از اعتیاد تا توسعه‌نیافتگی؛ تحلیل کیفی پیامدهای مواد مخدر بر توسعة اجتماعی در ایران»، مطالعات جامعه­شناختی توسعة پایدار،­ 2 (1): 67ـ 86 .
-      زارع رمشتی، مهران (1400). «بازتاب هابیتوس در طراحی نشان‌واره‌های صنعتی از نگاه بوردیو»، فلسفة هنر، شمارة 20:100 85 . doi: 10.22051/PGR.2025.49762.1321
-      ساعدی، غلامحسین (1377). ترس و لرز، تهران: قطره.
-      شرونی، سمیه؛ پارسانسب، محمد (1404). «مسیر رنج زنان در جامعۀ سنتی  ایران با تحلیل دو رمان‌ سگ  و
-      زمستان بلند و طوبا و معنای شب براساس آراء پی‌یر بوردیو»، پژوهش های ادبی و اجتماعی، 4(10): 1-18.
-      doi: 10.30488/sipl.2025.495851.1073
-      صادقی­شهپر ،­ رضا (1397). «سه گونگی اقلیمی؛ طرحی نو در داستان نویسی اقلیمی جنوب»، فصلنامة پژوهشنامة ادبیّات داستانی، دانشکدة ادبیّات و علوم انسانی دانشگاه رازی­، سال هفتم، شمارة 24: 81- 107. 20.1001.1.26766531.1397.7.24.5.0      ­ doi:
-      طهماسبی، فریدون؛ نوریان، مهدی؛ طغیانی اسفرجانی،اسحاق (1384). «بازتاب پدیدة اعتیاد در شعر صائب»، دانشکدة ادبیات و علوم انسانی، شمارة 41: 167ـ 184.
-      علی­وردی‌نیا، اکبر (1385). «مطالعة جامعه‌شناختی اعتیاد به مواد مخدر در ایران»، رفاه اجتماعی، ­5 ­(20): 193ـ212.
-      غدیری صورمان‌آبادی، محمّد؛ عبدالمحمدی، مسعود؛ یوسف‌زاده، مهدی ­(۱۳۹۶). «مروری بر عوامل روان‌شناختی مرتبط با گرایش به سوءمصرف مواد مخدر در ایران»، مجلة رویش روانشناسی،­6(3)­: 239ـ 254.
-      گلستان، ابراهیم (1348). مدّ و مه، تهران: روزن.
-      گلستان، ابراهیم(­1372). جوی و دیوار و تشنه، تهران: روزن.
-      گلستان، ابراهیم (1374). خروس، تهران: روزن.
-      محمّدزاده، مریم (نوبت چاپ). «از رنج تا روایت: خوانشی تطبیقی از اعتیاد در آثار سیمین دانشور»، دهخدا.
-      محمود، احمد(­1357). همسایه­ها، تهران: امیرکبیر.
-      مؤذن، ناصر(1350). شب­های دوبه­چی، بی­جا: ارژنگ.
-      مؤذن، ناصر (­1357).­ آفتابگردان، تهران: نقش جهان.
-      مؤذن، ناصر(1352). رقص در انبار، بی­جا: زهره.
-      میرزایی، حامد؛ محمّدزاده، مهدی؛ صفورا، محمّدعلی (۱۴۰۴). «تحلیل شکل‌گیری هویّت و ساختارهای اجتماعی در انیمیشن‌های «روح» و «پینوکیوی گیرمو دل تورو» براساس هابیتوس بوردیو»، جلوة هنر، شمارة 46: 125141. 10.22051/JJH.2024.47566.2196 doi:
-      هاشمی، کاظم (1402). «بازتاب پدیدة اعتیاد در شعر معاصر»، پژوهش­های نوین ادبی، دورة دوم:231ـ 254. 
-      Speller, J. R. W. (2011). Bourdieu and Literature. Cambridge: Open Book Publishers.
-      Parkin, S. (2013). Habitus and Drug Using Environments: Health, Place and Lived-Experience. Farnham: Ashgate Publishing.
-      Moyle, L., & Coomber, R. (2017). Bourdieu on supply: Utilizing the 'theory of practice' to understand complexity and culpability in heroin and crack cocaine user-dealing. International Journal of Drug Policy.