پژوهش های ادبی و اجتماعی

پژوهش های ادبی و اجتماعی

نقد بوم‌گرای پروین اعتصامی به بازنمایی رابطة انسان و طبیعت در سروده‌هایش با تکیه بر مؤلفه‌های چریل گلاتفلتی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
کمال رسولیان 1
فاطمه مدرسی 2
1 دانشجوی دکتری نخصصی زبان و ادبیات فارسی، دانشکدة ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه ارومیه، ارومیه، ایران،
2 استاد گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه ارومیه، ارومیه، ایران،
10.30488/sipl.2026.564779.1129
چکیده
پیوستگی و پیوند انسان و طبیعت، همواره از جستارهای مهمِّ ساحتِ ادبیات و هنر بوده است. در این میان، سروده‌های پروین اعتصامی در بازنمایی این رابطه، به‌ویژه از منظر رهیافت اخلاقی و معنوی‌، بسیار حائز اهمیت است. پژوهش حاضر با بهره‌گیری از رویکرد نقد بوم‌گرای (اکوکریتیسیزم) چریل گلاتفلتی و با تمرکز بر چهار مؤلفة کلیدی وی، به واکاوی بازنمایی رابطة انسان و طبیعت در اشعار منتخب پروین اعتصامی می‌پردازد. اعطای عاملیت به طبیعت به‌مثابة موجودی زنده، تقابل هم‌زیستی و هژمونی انسان‌محور، نقد ارزش‌های مصرف‌گرایانه در برابر پایداری و نقش فرهنگ در شکل‌دهی نگرش‌های زیست‌محیطی، متغیرهایی هستند که شالودة تحلیل‌های مقاله را شکل می‌دهند. مسئلة اصلی، تبیین کیفیت بهره‌وری پروین از طبیعت در قالبِ کُنشگری فعال برای به چالش‌کشیدن سلطة انسانی و اشاعة آگاهی بوم‌شناختی در بستر تعلیمی است که نوآوری‌های آن، رفع کاستی‌های پروین‌پژوهی در ادغام نظریه‌های غربی با سنت ادبی شرقی را دنبال می‌کند. چارچوب نظری بر پایة تعریف گلاتفلتی از نقد بوم‌گرا با تأکید بر بوم‌محوری در برابر انسان‌محوری و عدالت زیست‌محیطی به‌عنوان مطالعة پیوند ادبیات و جهان فیزیکی استوار است. در بخش تحلیلی، قطعاتی چون «درخت بی‌بر» نقد کالایی‌سازی طبیعت و منطق سودمحور را برجسته می‌سازد؛ مناظرة «برف و بوستان» قضاوت‌های سطحی انسان‌محور را به چالش کشیده و خدمات اکوسیستمی را بازنمایی می‌کند؛ قطعة «بنفشه و باغبان» ارزش ذاتی طبیعت را در برابر زیبایی‌سنجی ابزاری تثبیت می‌نماید؛ و «تاراج روزگار» شکنندگی بوم‌سازگان و هم‌سرنوشتی انسان/طبیعت را در چرخه‌های حیاتی واکاوی می‌کند. یافته‌ها نشان می‌دهد پروین طبیعت را سوژه‌ای اخلاقی و دارای صدا و کُنش می‌داند و با این نگرش، فرهنگ سلطه را نقد کرده و پایداری میان‌نسلی را ترویج می‌دهد.
کلیدواژه‌ها
پروین اعتصامی
نقد بوم‌گرا
چریل گلاتفلتی
رابطة انسان و طبیعت
ارزش‌های اخلاقی
آگاهی زیست‌محیطی
موضوعات

عنوان مقاله English

An Ecocritical Analysis of the Representation of the Human-Nature Relationship in Parvin Etesami’s Poetry, Based on Cheryll Glotfelty’s Components

نویسندگان English

Kamal Rasoulian 1
Fatemeh Modarresi 2
1 PhD Student in Persian Language and Literature, Faculty of Literature and Humanities, Urmia University, Urmia, Iran
2 Department of Persian Language and Literature, Faculty of Literature and Humanities, Urmia University, Urmia
چکیده English

The continuity and connection between human and nature have always been important issues in the fields of literature and art. In the meantime, Parvin E’tesami's poems are very important in representing this relationship, especially from the perspective of a moral and spiritual approach. The present study, using Cheryll Glotfelty’s ecocriticism approach and focusing on her four key components, analyzes the representation of the relationship between human and nature in selected poems of Parvin E’tesami. Granting agency to nature as a living being, the confrontation between coexistence and anthropocentric hegemony, the critique of consumerist values against sustainability, and the role of culture in shaping environmental attitudes are the variables that form the basis of the article’s analyses. The main issue is to explain the quality of Parvin's exploitation of nature in the form of active activism to challenge human dominance and spread ecological awareness in an educational context, whose innovations seek to address the shortcomings of Parvin studies in integrating Western theories with Eastern literary tradition. The theoretical framework is based on Glotfelty's definition of ecocentric criticism, emphasizing ecocentrism versus anthropocentrism and environmental justice as the study of the connection between literature and the physical world. In the analytical section, pieces such as "The Uncut Tree" highlight the critique of the commodification of nature and profit-oriented logic; the "Snow and the Garden" debate challenges superficial anthropocentric judgments and represents ecosystem services; the "Violet and the Gardener" piece establishes the intrinsic value of nature against instrumental aesthetics; And “The Plunder of Time” explores the fragility of ecosystems and the co-destiny of human/nature in vital cycles. The findings show that Parvin considers nature as a moral subject with voice and action, and with this attitude, she criticizes the culture of domination and promotes intergenerational sustainability.

کلیدواژه‌ها English

Parvin E&‌rsquo
tesami
Ecocriticism
Cheryll Glotfelty
Human&‌ndash
Nature Relationship
Moral Values
Environmental Awareness
-      آلبوغبیش، عبدالله و گل‌بابایی، فاطمه. (1397). «نقد زیست‌بوم‌گرایانة داستانی کوتاه از غلام‌حسین ساعدی». ادبیات پارسی معاصر، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، دو فصلنامة علمی‌پژوهشی، سال هشتم، شمارة اول، صص 18-1.
-      ادیب‌راد، نرگس؛ یوسف‌فام، عالیه و جعفریه مهناز (1400). «تأثیر زیست‌بوم‌های مختلف زمانی در اشعار سهراب سپهری و منوچهر آتشی از منظر نقد بوم‌گرا». فصلنامة علمی آموزش محیط زیست و توسعة پایدار، سال نهم، شمارة سوم، صص 166-147.
-      اعتصامی، پروین (1381). دیوان اشعار پروین اعتصامی. با مقدمة ملک‌الشعرای بهار. به کوشش دکتر حسن احمدی گیوی. تهران: قطره.
-      اکبری، منوچهر (1386). پروین‌پژوهی؛ مجموعه‌مقالات کنگرة نکوداشت یکصدمین سال تولد پروین اعتصامی. تهران: مؤسسة خانة کتاب و ادبیات ایران.
-      انصاری، ایوب؛ شانظری، علیرضا و سراج، سیدعلی (1397). «بررسـی ساخت کلان (چارچوب فکری‌‌) دیوان پروین اعتصامی بر اساس رویکرد زبان‏‎‌‎شناختی صورتگرا». فنون ادبی دانشگاه اصفهان، سال دهم، شمارة 3، پیاپی 24، صص 30-17.
-      بلامی‌فاستر، جان (1382). اکولوژی مارکس؛ ماده‌باوری و طبیعت. ترجمة اکبر معصوم‌بیگی. تهران: نشر دیگر.
-      بهادری، محمدباقر و سلمانی، افسانه (1394). «بررسی تحلیلی مفهوم ظلم و مصادیق آن در شعر پروین». زبان و ادب فارسی (نشریة سابق دانشکدة ادبیات دانشگاه تبریز)، سال 68، شمارة مسلسل 231، صص 40-17.
-      پارساپور، زهرا (1391). «نقد بوم‌گرا، رویکردی نو در نقد ادبی». فصلنامة علمی-پژوهشی نقد ادبی، سال پنجم، شمارة 19، صص 26-7.
-      پارساپور، زهرا (1392). نقد بوم‌گرا؛ ادبیات و طبیعت. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
-       پارساپور، زهرا (1391). «بررسی ارتباط انسان با طبیعت در شعر». مجلة ادب فارسی دانشگاه تهران، دورة2، شمارة1، پیاپی9، صص 99-77.
-      خدادادی، فضل‌الله (1402). «تحلیل شبکة ارتباطی راوی کودک و بزرگسال با ساختار و معنا در شعر پروین اعتصامی». نشریة ادب فارسی دانشگاه تهران، سال 13، شمارة 2، پیاپی 32، صص 133-119.
-      رسولیان، کمال و مدرسی، فاطمه (1403). «تحلیل سویه‌های دراماتیک مناظرة خسرو با فرهاد در خسرو و شیرین نظامی با مرکزیت دیالوگ». ماهنامة علمی سبک‌شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)، سال 17، شماره 7، پیاپی 101، صص 231-213.
-      رضوانیان، قدسیه و محمودی‌نوسر، مریم (1392). «رمانتیسم اجتماعی در شعر پروین اعتصامی». نشریة ادب فارسی دانشگاه تهران، دورة 2، سال3، شمارة 2، پیاپی12، صص 114-95.
-      سبزواری‌بیدختی، ویدا؛ روزبهانی، سعید؛ امیراحمدی، ابوالقاسم و داوودی، محمد (1400). «بررسی شیوة استدلال‌ورزی در مناظرات پروین اعتصامی بر اساس نظریة تولمن». مجلة شعرپژوهی (بوستان ادب) دانشگاه شیراز، سال سیزدهم، شمارة اول، پیاپی 47، صص 204-179.
-      عنایت، حلیمه و فتح‌زاده، حیدر (1388). «رویکردی نظری به مفهوم اکوفمینیسم». مطالعات جامعه‌شناسی، شمارة 41، صص 68-55.
-       مباشری، محبوبه و رضوی‌طاهری، محیاسادات (1399). «مناظرات پروین اعتصامی از منظر سیاسی - اجتماعی بر اساس الگوی فرکلاف». فصلنامة علمی زبان‌پژوهی دانشگاه الزهرا، سال دوازدهم، شمارة 37، صص 367-343.
-       نیس، آرنه (1399). بوم‌شناسی، اجتماع و سبک زندگی. ترجمة نسترن خسروی. تهران: انتشارات بان.
-       وفایی، اکرم (1392). «نگاه پُرمهرِ پروین اعتصامی به جهان هستی». پایان‌نامة کارشناسی ارشد، دانشکدة ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه ارومیه، تابستان 1392.
-       ویسی، الخاص (1386). «ریشه‌شناسی واژه‌های آب و آتش و باد در فرهنگ و ادبیات ایرانیان از دیدگاه زبانشناسی زیست‌محیطی». پیک نور، شمارة19، صص 80-70.
-       یاحقی، محمد‌جعفر؛ پارساپور، زهرا؛ پورخالقی، مهدخت و محمدزاده، فاطمه (1402). «نقد بوم‌گرایانة روابط اقتباسی اولین پادشاه جهان». مطالعات ادبیات کودک دانشگاه شیراز، سال چهاردهم، شمارة دوم، پیاپی 28، صص 300-328.
-      Baerlocher, Felix. (1990). The Gaia hypothesis: A fruitful fallacy? Cellular and Molecular Life Sciences 46(3):232-238. Dept. of  Biology, Mount Allison University, Sackville, New Brunswick (Canada EOA 3CO).
-      Brennan, Andrew & Lo Yeuk-Sze. (2011). Environmental Ethics” In Edward N. Zalta (ED). The Stanford Encyclopedia of Philosophy. URL: http://plato.stanford.edu/archives/fall2011/entries/ethics-enviromental.
-      Burchett, Kyle. (2014). Anthropocentrism and Nature, An Attempt at Reconciliation. Teoria 34(2):119-137.
-      Clark, Timothy. (2015). Ecocriticism on the Edge; The Anthropocene as a Threshold Concept, London and New York: Bloomsbury Publishing.
-      Glotfelty, C., & Fromm, H. (Eds.). (1996). The Ecocriticism Reader: Landmarks in Literary Ecology. University of Georgia Press.
-      Glotfelty, C. (1996). “Introduction: Literary Studies in an Age of Environmental Crisis.” In The Ecocriticism Reader: Landmarks in Literary Ecology, edited by Cheryll Glotfelty and Harold Fromm. University of Georgia Press.
-      Rueckert, William. (1978). “Literature and Ecology: An Experiment in Ecocriticism.” In Iowa Review 9, no. 1 (1978): 71-86. 
-      Simon c. Estok. (2005). “Shakespeare and Ecocriticism: an Analysis of “home” and “power” in king lear.” Journal of the Australasian Universities Language and Literature Association  Pages 13-36.
-      Smith Rotabi, Karen. (2007). Ecological Theory Origin from Natural to Social Science or Vice Versa? A Brief Conceptual History for Social Work. Advances in Social Work Vol. 8 No. 1(Spring 2007) 113-129.