پژوهش های ادبی و اجتماعی

پژوهش های ادبی و اجتماعی

بازتاب آیین‌های ازدواج در شعر سبک آذربایجانی با تمرکز بر تصویرهای شاعرانة خاقانی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه تبریز. تبریز. ایران،
10.30488/sipl.2026.565351.1133
چکیده
مطالعة متون کلاسیک امکان شناخت شیوة زیست و باورهای مردمان گذشته را فراهم می‌آورد؛ به‌ویژه آیین‌های اجتماعی و فرهنگی را که بازتابی روشن از جهان زندگی آنان است، نمایان می‌سازد. در این میان، آیین ازدواج از برجسته‌ترین جلوه‌های این میراث آیینی است. جستجویی کوتاه در متون شاخص سبک آذربایجانی نشان می‌دهد که آیین‌های ازدواج نه تنها لایه‌هایی از شیوة زندگی را آشکار می‌کنند، بلکه در شعر این حوزه جزو عناصر پربسامد تصویرسازی و معناپردازی است. در میان شاعران این سبک، خاقانی بیش از دیگران این آیین‌ها را در ساختار استعاری و زیبایی‌شناختی شعر خود ادغام کرده است. این پژوهش با روش توصیفی تحلیلی و بر پایة استخراج مستقیم شواهد از دیوان خاقانی و نیز مقایسة آن با آثار نظامی، فلکی شروانی و مجیرالدین بیلقانی، مجموعة اصطلاحات و مفاهیم مربوط به آیین‌های ازدواج را شناسایی کرده و کارکرد آن‌ها را در سطوح فرهنگی، تصویرپردازی و استعاره‌سازی بررسی می‌کند. تحلیل ابیات نشان می‌دهد که آیین‌های ازدواج در شعر خاقانی از سطح گزارش فراتر می‌روند و در لایه‌های گوناگون به بستری برای آفرینش معنا بدل می‌شوند. مقایسة این شواهد با شعر نظامی و دیگر شاعران سبک آذربایجانی نیز بیانگر آن است که همگی از ذخیره‌ای فرهنگی مشترک بهره می‌برند، اما دقت جزئی‌نگرانه و توان تصویرسازی خلاقانة خاقانی جایگاهی ممتاز برای او رقم زده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که مطالعة آیین‌های ازدواج در شعر آذربایجانی، افزون بر روشن ساختن بخشی از سنت‌های فرهنگی جامعة ایرانی، نسبت میان تجربة اجتماعی و تخیل شاعرانه را نیز آشکار می‌سازد و از این رهگذر، تحلیلی نو از جایگاه این سبک در تاریخ ادبیات فارسی ارائه می‌کند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Reflection of Marriage Rituals in the Azerbaijani Style of Persian Poetry: Focus on Khaqani’s Imagery

نویسنده English

Ramazani Mahdi
Assistant Professor of Persian Language and Literature Department of University of Tabriz, Tabriz, Iran.
چکیده English

The study of classical Persian texts

کلیدواژه‌ها English

marriage rituals
Azerbaijani style of Persian poetry
Khaqani Shirvani
cultural functions of rituals
-      آیدنلو، سجاد (۱۳۸۷). «چند بن‌مایه و آیین مهم ازدواج در ادب حماسی ایران با ذکر و بررسی برخی نمونه‌های تطبیقی»، جستارهای نوین ادبی، دورة ۳، شمارة ۲، 1-23.
-      اخسیکتی، اثیرالدین (1337). دیوان اثیرالدین اخسیکتی، تصحیح و مقابلۀ رکن­الدین همایون­فرخ، تهران: رودکی.
-      اخیانی، جمیله (۱۴۰۳). «بازخوانی تحلیلیِ تشبیهِ کعبه به عروسِ "هر هفت‌کرده" در دیوان خاقانی»، پژوهش‌نامة متون ادبی دورة عراقی، دورة ۵، شمارة ۲: ۱۳۳۴.
-      بامدادی. بهروز (1382). « سبک اذربایجانی در شعر فارسی»، متن پژوهی، دورة6، شمارة17: 84 102.
-      بیرونی، ابوریحان (۱۳۵۲).  آثارالباقیه عن القرون الخالیه، ترجمة اکبر داناسرشت، تهران: انتشارات ابن‌سینا.
-      جعفری، سمانه؛ هادی خادم عرب باغی ( ۱۴۰۴). «طبقه‌بندی انواع خواستگاری در منظومه‌های عاشقانۀ فارسی»، فصلنامة فرهنگ و ادبیات عامه، دورة ۱۳، شمارة ۶۵، آذر و دی: ۲41۲85.
-      خاقانی، افضل­الدین بدیل بن علی (1375). دیوان خاقانی، ویراستة میرجلال­الدین کزازی، تهران: مرکز.

-      خَلَفِ تبریزی، محمد بن حسین (۱۳۶۱). برهان قاطع، به اهتمام محمد معین، تهران: امیرکبیر.

-      دهخدا، علی‌اکبر (۱۳۳۹). لغت‌نامه، چاپ اول از دورة جدید، تهران: دانشگاه تهران.

-      صالحی ساداتی، زهرا (1398) «جشن عروسی و آداب آن در اشعار فارسی با تکیه بر منظومة ویس و رامین»، فنون ادبی، سال یازدهم، شمارة 1، 35-48.

-      عباسی، سکینه (1404) « نقد و بررسی زبان تخیل حکیم نظامی گنجوی در ترسیم سیمای زنانه»، زبان و ادب فارسی(نشریه سابق دانشکده ادبیات دانشگاه تبریز)، دورة 78، شمارة 251، 96-116.  

-      علیمی، ماندانا؛ حسینی کازرونی، سیداحمد (1393) «آیین انس و الفت در خمسة نظامی»، تحقیقات تمثیلی در زبان و ادب فارسی، دورة 6، شمارة 19، 11-32.

-      فلکی شروانی، نجم الدین محمد (1345). دیوان. تصحیح محمد طاهری شهاب،  تهران: ابن سینا.

-      کزّازی، میرجلال‌الدین (1374). رخسارِ صبح، تهران: ماد.

-      کزّازی، میرجلال‌الدین (1385). گزارش دشواری­های دیوان خاقانی، تهران: مرکز.

-      مجیرالدین بیلقانی (1358). دیوان، تصحیح محمد آبادی، تبریز: دانشگاه تبریز.

-      مهذب، زهرا (۱۳۷۵). «جشن‌های عروسی در شاهنامة فردوسی»، ادبیات داستانی، شمارة ۴۰، تابستان، 79-83.

-      ناصرخسرو، ابومعین حمید الدین ناصر بن خسرو (1335). سفرنامه، به کوشش محمد دبیرسیاقی، تهران: زوار.

-      نظامی گنجوی، الیاس بن محمّد (1335). خسرو و شیرین، با حواشی حسن وحیددستگردی، تهران: ابن سینا.
-      نظامی گنجوی، الیاس بن محمّد (1316). شرفنامه، با حواشی حسن وحیددستگردی، تهران: ارمغان.
-      نظامی گنجوی، الیاس بن محمّد (1313). لیلی و مجنون، با حواشی حسن وحیددستگردی، تهران: ارمغان.
-      نظامی گنجوی، الیاس بن محمّد. (1315). هفت پیکر، با حواشی حسن وحیددستگردی، تهران: ارمغان.