پژوهش های ادبی و اجتماعی

پژوهش های ادبی و اجتماعی

بازخوانی ‌مفهوم‌ اعتدال در آثار سعدی: تحلیلی‌ گفتمانی- فازی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار علوم اجتماعی و سیاسی دانشکده علوم انسانی و اجتماعی دانشگاه گلستان، گرگان، ایران
10.30488/sipl.2026.565707.1135
چکیده
مفهوم اعتدال، همواره در جوامع بشری، به‌ عنوان بنیانی هستی‌شناختی برای نظام‌های ‌اجتماعی، مورد نظریه‌پردازی قرار گرفته است؛ و نقش تعیین‌کننده‌ای در هدایت مناسبات انسانی در سطوح خرد و کلان داشته است. پژوهش‌ حاضر با این پرسش محوری شکل‌ گرفته است که در اندیشه سعدی ساخت و روایت نظام معنایی اعتدال با اتکا به مبانی نظری ارسطو و فارابی، چگونه صورت‌بندی‌ شده است؟ روش‌ این ‌پژوهش، ماهیتی ‌ترکیبی دارد و از تحلیل‌ گفتمان و منطق‌ فازی بهره می‌گیرد؛ ترکیبی که امکان تفسیر متن را بر مبنای عدم قطعیت، درجه‌پذیری و فهم‌پذیری ساختار معنا فراهم می‌سازد. هدف پژوهش آن است که نشان دهد تفسیر فازی از اعتدال چگونه می‌تواند در رهایی از مطلق ‌اندیشی و افراط‌گرایی؛ و همچنین در تحلیل کارآمدتر روابط قدرت نقش ‌آفرین باشد. یافته‌های پژوهش بیانگر آن است که مفهوم اعتدال نزد سعدی معطوف به «نظریۀ حد» و بر پایه میانه‌گزینی و توازن‌ بخشی، و بر پرهیز از افراط و تفریط استوار است. در کانون این‌ نگرش، انسان به‌ مثابه فرایند و موجودی ناتمام قرار دارد. گفتمان‌ اعتدال‌ سعدی در سه سطح قابل استنتاج است: امکان (در ساحت سیاست و جامعه) امتناع (در ساحت ایمان و اعتقاد) و انحراف (غزل‌ خوانی و عاشق ‌پیشگی). این چارچوب می‌تواند زمینه‌ای برای فهم همدلانه از سیاست‌‌ورزی عادلانه و توازن‌ ساز در مناسبات اجتماعی انسان‌ها فراهم آورد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Rereading the Concept of Moderation in Saadi’s Works: A Discourse-Fuzzy Analysis

نویسنده English

Mahmoud Shariati
Assistant Professor of Social and Political Sciences, Faculty of Humanities and Social Sciences, Golestan University, Gorgan, Iran
چکیده English

The concept of moderation has long been theorized in human societies as an ontological foundation for social systems and has played a determining role in guiding human relations at both micro and macro levels. The present study addresses the central question of how the semantic system of moderation is constructed and articulated in Saadi’s thought, drawing on the theoretical foundations of Aristotle and al-Farabi. The study adopts a mixed-method approach that combines discourse analysis and fuzzy logic, an approach that enables the interpretation of texts in terms of uncertainty, gradability, and the intelligibility of meaning structures. The study aims to demonstrate how a fuzzy interpretation of moderation can contribute to moving beyond absolutist thinking and extremism while also facilitating a more effective analysis of power relations. The findings indicate that Saadi’s conception of moderation is rooted in the theory of the mean and is based on the pursuit of the middle ground, the establishment of balance, and the avoidance of excess and deficiency. At the center of this perspective is the human being as a process and an unfinished being. Saadi’s discourse of moderation can be inferred at three levels: possibility in the domain of politics and society, impossibility in the domain of faith and belief, and deviation in the context of ghazal recitation and amorous conduct. This framework can provide a basis for a more empathetic understanding of just and balance-oriented political practice and of the role of moderation in human social relations

کلیدواژه‌ها English

Saadi
Moderation
Discourse
Fuzzy Logic
Excess and Deficiency
Theory of the Mean
  ابراهیمی‌دینانی، غلامحسین (1392). «حکمت نظری و حکمت عملی در آثار سعدی»، سعدی ‌شناسی، شماره16، صفحات 24-32.
-  ارسطو (1378). اخلاق نیکوماخوس، محمدحسن لطفی، تهران: طرح نو.
-  ازغندی، سیدعلیرضا (1394). «پند نیاکان، سیرت پادشاهان در آرای سیاسی سعدی»، فصلنامه مطالعات بین المللی، سال ‌یازدهم، شماره4، صفحات 94-114.
-  ازغندی، سیدعلیرضا (1396). «نقش اعتدال در اندیشه و افکار سعدی»، فصلنامه مطالعات سیاسی، سال ‌نهم، شماره36، صفحات 1-22.
-  انوری، حسن (1373). گزیده غزلیات سعدی، تهران: قطره.
-  آذر، امیراسماعیل (1375). سعدی ‌شناسی نقد و تحلیل بوستان و گلستان، تهران: میترا.
-  بابیو، نوربرتو (1379). چپ و راست، اهمیت یک تفکیک ‌سیاسی، علی‌اصغر سعیدی، تهران: علم و ادب.
-  بلوم، ویلیام‌تی (1373). نظریه‌های نظام ‌سیاسی، احمد تدین، جلد اول، تهران: آران.
-  تاناکا، کازو (1381). مقدمه‌ای بر منطق ‌فازی، علی ‌وحیدیان و حامدرضا طارقیان، مشهد: دانشگاه فردوسی.
- توازیانی، زهره (1393). «اعتدال ‌طلایی ‌ارسطو در تحلیل ‌ابونصر فارابی»، فصلنامه ‌علمی ‌پژوهشی ‌انجمن‌ بین‌المللی‌تاریخ فلسفه، سال ‌پنجم، شماره1، صفحات 9-40.
-  جمالزاده، سیدمحمدعلی (1364). «واقع‌گرایی سعدی»، فصلنامه ایران نامه، شماره12، صفحات 649-669.
-  جوادی‌آملی، عبدالله (1384). تفسیرانسان به انسان، قم: اسراء.
-  دشتی، علی (2536). قلمرو سعدی، چاپ‌ پنجم، تهران: امیرکبیر.
-  دورانت، ویل (1370). تاریخ فلسفه، عباس ‌زریاب، چاپ ‌نهم، تهران: سازمان ‌انتشارات و آموزش انقلاب‌ اسلامی.
-  رجایی، فرهنگ (1383). مشکلۀ هویت ‌ایرانیان امروز، چاپ ‌دوم، تهران: نی.
-  زرین‌کوب، عبدالحسین (1379). حدیث خوش سعدی، تهران: سخن.
-  سعدی (1359). بوستان، به‌ توضیح و تصحیح غلامحسین یوسفی، تهران: انجمن استادان زبان و ادبیات فارسی.
-  سعدی (1376). گلستان، به ‌کوشش خلیل ‌خطیب رهبر، چاپ‌ یازدهم، تهران: صفی علیشاه.
-  سعدی (بی‌تا). کلیات سعدی، به ‌کوشش محمدعلی ‌فروغی، تهران: بی‌جا.
-  شایگان، داریوش (1372). آسیا در برابر غرب، چاپ ‌دوم، تهران: امیرکبیر.
-  شجاعی‌زند، علیرضا (1387). «قابلیتهای ‌تحلیل ‌گفتمان در بررسی پدیده‌های فرهنگی - اندیشه‌ای»، پژوهشنامه متین، دوره دهم، شماره40، صفحات 63-89..
-  شمیسا، سیروس (1381). شاهد بازی در ادبیات فارسی، تهران: فردوس.
-  عالم، عبدالرحمن (1388). بنیادهای علم سیاست، تهران: نی.
-  عضدانلو، حمید (1375). «درآمدی بر گفتمان ‌یا گفتمانی در باره گفتمان»، اطلاعات سیاسی اقتصادی، شماره104-103، صفحات 47-52.
-  عنایت، حمید (1356). بنیاد فلسفه ‌سیاسی در غرب، چاپ‌ سوم، تهران: دانشگاه تهران.
-  فردوسی، ابوالقاسم (1396). شاهنامه، به ‌کوشش‌ جلال ‌خالقی ‌مطلق و محمود امیدسالار، چاپ ‌ششم، تهران: دائره‌ المعارف بزرگ اسلامی.
-  فروغی، محمدعلی (1372). سیر حکمت در اروپا، جلد اول و دوم، چاپ ‌سوم، تهران: زوار.
-  قزلسفلی، محمدتقی و دلاور، ابوذر (1403). «ویژگی‌های فرهنگ ‌سیاسی نخبگان حاکم از منظر سعدی»، فصلنامه علوم سیاسی، شماره4، سال27، صفحات 86-116.
-  کاسکو، بارت (1386). تفکر فازی، علی‌غفاری و عادل مقصودپور، چاپ‌ چهارم، تهران: دانشگاه خواجه نصیرالدین طوسی.
-  کتابی، احمد (1383). مفهوم تساهل و تسامح در آثار سعدی، درحمید تنکابنی، شناخت مفاهیم سازگار با توسعه در فرهنگ و ادب فارسی (سعدی)، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
-  کتابی، احمد (1393). جلوه‌های مدارا در آثار سخنوران‌ بزرگ‌ فارسی، تهران: پژوهشگاه‌ علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
-  ماسه، هنری (1369). تحقیق ‌در بارۀ سعدی، غلامحسین ‌یوسفی و محمدحسن ‌مهدوی اردبیلی، چاپ ‌دوم، تهران: توس.
-  منتظری، حسینعلی (1361). درسهایی از نهج‌البلاغه، جلد دوم، بی‌جا.
-  موحد، ضیاء (1377). «فراتر از تسامح»، کیان، سال‌ هشتم، شماره 45، صفحات 58-61.
-  موحد، ضیاء (1386). زمانۀ سعدی، سعدی شناسی، دفتر دهم.
-  نراقی، احسان (1379). «مفهوم اعتدال و عدالت در اندیشۀ سعدی»، بخارا، فروردین شماره11، صفحات 319-324.
-   نهج‌البلاغه (1386). ترجمه محمد دشتی، قم: عطرآگین.
-  یورگنس، ماریان و فیلیپس، لوئیز (1389). نظریۀ و روش تحلیل گفتمان، هادی‌ جلیلی، تهران: نی.
-  یوسفی، غلامحسین (1350). «جهان مطلوب سعدی در بوستان»، جستارهای نوین ادبی، شماره26، صفحات 284-309. عربی
-  ابن‌ابی الحدید، عزالدین ابوحامد (1404). شرح نهج‌البلاغه، الجزءالسابع، بتحقیق‌م حمد ابوالفضل ابراهیم، قم: مکتبة آیة الله العظمی ‌المرعشی ‌النجفی.
-  ابن‌منظور الأنصاری، محمدبن مکرم (1414). لسان ‌العرب، الجزءالثالث، الطبعة الثالثة، بیروت: دار صادر.
-  الفارابی، ابونصر (1405). فصول منتزعة، حققه ‌الدکتور فوزی ‌متری، الطبعة الثانیة، ایران: المکتبة الزهراء.
- آمدی، عبدالواحد بن ‌محمد (بی‌تا). تصنیف ‌غرر الحکم و درر الکلم، محقق ‌المصطفی الدرایتی، قم: مکتب الإعلام الاسلامی.
-  شرتونی، سعید (1374). أقرب الموارد فی ‌فصح ‌العربیة و الشوارد، الجزءالرابع، تهران: دارالاسوه للطباعه و النشر.
-  مغنیه، محمدجواد (1426). فی ظلال نهج‌البلاغه، الجزءالثانی، الطبعةالثانیه، تهران: دارالکتاب‌الاسلامیه.
 
لاتین
- Ethan H. Shagan (1971). The Rule of Moderation, Published in the United States of America by Cambridge University Press, New York, First published 2011.
- Martin H.Manser (1989). chambers dictionary of synonyms and antonym, tehran: Aljavad.