پژوهش های ادبی و اجتماعی

پژوهش های ادبی و اجتماعی

هبوط ایزدبانوی ایشتار در عروسک باران با تکیه بر مناسک باران­خواهی ایرانیان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه باستانشناسی و تاریخ دانشگاه نیشابور، نیشابور، ایران
10.30488/sipl.2026.572962.1162
چکیده
نوشتۀ حاضر با رویکردی میان‌رشته‌ای به بررسی خاستگاه مناسک باران­خواهی در ایران می‌پردازد و فرضیۀ رایجِ انتساب عروسک باران به کیش آناهیتا یا تیشتر را به چالش می­کشد. با اتکا بر تحلیل تطبیقی اساطیر، شواهد باستان‌شناختی و به­ویژه داده‌های فولکلوریک، نشان داده می‌شود که ساختار آیینی و شمایل‌شناسی عروسک باران (تالو، چولی‌چَغَل، چمچمه‌گلین، کوسه‌گَلین، گل‌گلین و جز آن) که در اشعار نهفته است، به‌طور معناداری با کیش ایشتار و جشن‌های آکیتو در بین‌النهرین هم‌خوان است. عناصری چون مرکزیت پیکرۀ آیینی، رژۀ جمعی، اجرای ترانه‌های خطاب‌محور، نقش محوری زنان، رقص و پایکوبی، آغشته‌کردن پیکره به آب، کاربرد رنگ‌های سرخ و سیاه، حضور تاج یا شاخ، نذر غلات و قربانی حیوانی و سپردن پیکره یا جمجمه به آب، در هر دو سنت به‌صورت هم‌زمان حضور دارد. بر این اساس استدلال می‌شود که در بستر جغرافیای نیمه‌خشک ایران، کارکرد باران‌زایی و باروری زمین، زمینه جذب و بومی‌سازی تدریجی خویشکاری‌های ایشتار را فراهم کرده و در فرایندی طولانی، با اسلامیزه ‌شدن معابد و تغییر نام زیارتگاه‌ها، در قالب عروسک باران تداوم یافته­ است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The Descent of the Goddess Ishtar in the Rain Doll Ritual: An Interpretation Based on Iranian Rain-Making Rituals

نویسنده English

peiman Abolbashari
Assistant Professor, Department of Archaeology and History, University of Neyshabur, Neyshabur, Iran
چکیده English

The present study examines the origins of rain-seeking rituals in Iran from an interdisciplinary perspective and challenges the common hypothesis that the rain doll is associated with the cult of Anahita or Tishter. Drawing on a comparative analysis of mythology, archaeological evidence, and, particularly, folkloric data, it demonstrates that the ritual structure and iconography of the rain doll (Talo, Choli-Chaghal, Chamcham-Glin, Kosegalin, Gul-Glin, and others), as reflected in the poems, correspond significantly to the cult of Ishtar and the Akitu festivals in Mesopotamia. Elements such as the centrality of the ritual effigy, collective ritual procession, the performance of address-oriented songs, the central role of women, dancing and stamping of the feet, immersing the effigy in water, the use of red and black colors, the presence of a crown or horns, the devotional offering of grain and animal sacrifice, and consigning the effigy or a skull to water are simultaneously present in both traditions. Accordingly, it is argued that, within the context of Iran’s semi-arid geography, the rain-making and land-fertility functions provided the basis for the gradual absorption and localization of Ishtar’s functions. Through a long process, and with the Islamization of temples and the renaming of shrines, these functions continued in the form of the rain doll.

کلیدواژه‌ها English

Ishtar Iran Mesopotamia rain doll rain
seeking rituals
-      ابوالبشری، پیمان؛ رضایی، محمدحسین (1399). «از ایزدبانوی ایشتار تا بقعه پیر استیر در خراسان بزرگ با رویکرد قوم نگاری»، پژوهش­های انسان­شناسی ایران، دورۀ 10، شمارۀ 20، 137-156.
-      اسماعیل­پور، ابوالقاسم (1381). «تیرما سیزه شو (جشن تیرگان) و اسطوره تیشتر»، نامۀ انسان شناسی، دورۀ اول، شمارۀ اول، 77-99.
-      اشرف­زاده، رضا؛ توکلی­نژاد، فاطمه (1389). «جشن تیرگان»، فصلنامه تخصصی ادبیات فارسی دانشگاه آزاد اسلامی مشهد، شمارۀ 28، 107-125.
-      افکنده، احسان (1395)، «مشروعیت آسمانی در آثار نوشتاری عیلام». تاریخ اسلام و ایران، شمارۀ 32، 9-31.
-      الیاده، میرچا (1395)، تاریخ اندیشه­های دینی، ترجمۀ بهزاد سالکی، جلد اول، تهران: کتاب پارسه.
-      باستانی­پاریزی، محمدابراهیم (1363)، خاتون هفت قلعه، تهران: علم. 
-      باستانی­پاریزی، محمدابراهیم (1373)، خاتون هفت قلعه، تهران: روزبهان.
-      باشگوز، ایمان (1358). «مراسم تمنای باران و باران­سازی در ایران»، ترجمۀ باجلان فرخی، کتاب جمعه، سال یک، شمارۀ 18، 114-125.
-      بهار، مهرداد (1386)، از اسطوره تا تاریخ. تهران: چشمه.
-      بهروزی­نیا، زهره (1394). «بررسی ردپای جان­بخشی آناهیتا بر عروسک­های آیین­های باران­خواهی»، فصلنامه تخصصی تئاتر، شمارۀ 61، 12-25.
-      61، 12-25.
-      پالس، دنیل (1385). هفت نظریه درباره دین. ترجمۀ محمدعزیز بختیاری، قم: مرکز انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
-      تنوخی، ابوالحسن (1383)، نشواز المحاصره و اخبار المذاکره، تصحیح محمدتقی دانش­پژوه، جلد هشتم، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
-      توسلی، علی؛ رضایی دشت­ارژنه، محمود (1400)، «بررسی بن­مایه اسب دزدی و پیوند آن با باران و باروری در ادب حماسی»، نامه ادب حماسی، شمارۀ اول، 123-145.
-      جعفری دهقی، محمود (1389). «گزارش منوچهر جوان جم از تیشتر باران­ساز در متون فارسی میانه داستان دینی»، دو فصلنامه زبان­شناخت، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، سال اول، شمارۀ دوم، 27-38.
-      چنگیز، سحر؛ ذباح، محبوبه (1403). «واکاوی سیر تکوینی خلق عروسک اتلومتلو در دعای باران مردم شهرستان رشتخوار(براساس مفهوم دگرگونی)»، پژوهشنامه خراسان بزرگ، شمارۀ پنجم، 171-188.
-      حاجیعلی،ولی­الله (1394)، «باران خواهی»، فصلنامه فرهنگ مردم ایران، شمارۀ 42 و 43، 167-171.
-      خانی، شهین (1391). «جایگاه نیروی مؤنث در اساطیر»، دوفصلنامه دانشکده هنر، شمارۀ اول، 29-40.
-      خزائی، حمیدرضا (1394)، افسانه باران یا باران خواهی در ایران، مشهد: ماه جهان.
-      دیاکونوف، ایگور­میخایلوویچ (1345)، تاریخ ماد، ترجمۀ کریم کشاورز، تهران: پیام.
-      ذبح­نیا عمران، آسیه؛ احمدی­گوهری، فخرالسادات (1397)، «سیر تطور باران­خواهی در منطقه دشت خاک زرند»، مطالعات ایرانی، شمارۀ 33، 115-131.
-      ذوالفقاری، حسن (1395). «بررسی و تحلیل نمایش­های باران­خواهی و باران­خوانی در ادبیات عامه ایران»، کهن نامه ادب پارسی، شمارۀ 22، 81-109.
-      ذوالفقاری، حسن؛ شیری، علی­اکبر(1395)، باورهای عامیانه مردم ایران، تهران: چشمه.
-      ریویر، کارل (1380). درآمدی بر انسان­شناسی، ترجمۀ ناصر فکوهی، تهران: نی.
-      زنگویی، حسین (1401)، «آیین­های تالوگردانی»، پژوهشنامه فرهنگ و ادبیات آیینی، شمارۀ 2، 83-106.
-      ساندرز، نانسی (1385)، بهشت و دوزرخ در اساطیر بین­النهرین، ترجمۀ ابوالقاسم اسماعیل­پور، تهران: کاروان.
-      شعاعی، مالک (1403). «آیین­های مربوط به باران در مناطق کردنشین، فصلنامه فرهنگ ایلام، شمارۀ 82 و 83، 31-49.
-      صکب، علی قاسم؛ مهرآفرین، رضا (1400)، «نمادشناسی الهۀ ایشتار؛ یک مطالعۀ تحلیلی براساس شواهد باستان­شناختی»، دومین کنفرانس ملی دوسالانه باستان شناسی و تاریخ هنر ایران، https://openaccess.ir/c/arcart2/paper_75957
-      عباسی، جواد؛ سامانیان، کورس (1402)، «حفاظت از اشیای آیینی با رویکرد ارزش­محور (نمونه­پژوهی عروسک­های باران­خواهی)»، دوماهنامه فرهنگ و ادبیات عامه، شمارۀ 54، 41-99.
-      عبداللهی، منیژه (1402). «جستاری دربارۀ هم­زمانی تیرماه با پاییز در برخی متن­های ادب پارسی»، فصلنامه پژوهش نامه فرهنگ و زبان های باستانی، سال چهارم، شمارۀ اول، 113-131.
-      عرفانی، نجوا (1390)، مطالعۀ نقوش و نمادهای مرتبط با ایشتار(پایان نامه کارشناسی ارشد)، دانشکدۀ هنرهای تجسمی دانشگاه هنر: ایران.
-      فره­وشی، بهرام (1374)، ایرانویج، تهران: دانشگاه تهران.
-      کلاکی، نرگس (1388)، «جندق»، رشد آموزش جغرافیا، شمارۀ 89، 32-39.
-      کمبل، جوزف (1400)، الهه­ها، ترجمۀ عباس مخبر، تهران: مرکز.
-      گیدنز، آنتونی (1386)، جامعه­شناسی، ترجمۀ حسن چاوشیان، تهران: نی.
-      مشهدی نوش­آبادی، محمد (1390). «بازشناسی پرستشگاهی زرتشتی در روستای کله کاشان»، ادیان و عرفان، سال 44، شمارۀ دوم، 85-99.
-      مشیری، ژیلا (1392). «مراسم طلب باران در حوزۀ کویری ایران»، انسان­شناسی، شمارۀ 19، 118-138.
-      نعمت­طاووسی، مریم (1391). «رمزگشایی پاره­های آیین­های باران­خواهی ایران»، مطالعات ایرانی، شمارۀ 21، 271-285.
-      واخ، یوآخیم (1380)، جامعه شناسی دین، ترجمۀ جمشید آزادگان، تهران: سمت.
-      وحدانی­فر، امید؛ رحیم­زاده، مطهره (1403). «آیین طلب باران در بین اقوام استان خراسان شمالی»، فرهنگ و ادبیات عامه، شمارۀ 59، 107-141.
-      ولاشجردی­ فراهانی، غلامعلی (1398). «آیین­های کهن آب در استان مرکزی»، مطالعات ایرانشناسی، شمارۀ 13، 121-138.
-      همیلتون، ملکم (1387). جامعه­شناسی دین، ترجمۀ محسن ثلاثی، تهران: ثالث.
-      یورکفسکی، هنریک (1393عملکرد فرهنگی عروسک، ترجمۀ زهره بهروزی­نیا، تهران: قطره.
 
منابع عربی
-      لابات، رینی (1988)، المعتقدات الدینیه فی بلاد وادی الرافدین. ترجمۀ ابیرابونا وولید الجادر، بغداد.
 
منابع انگلیسی
-      Barton, G. A (1911), “On the Etymology of Ishtar”, Journal of the American Oriental Society, 31(4), 355-358.
-      Jakubiak, Krzysztof, & Sołtysiak, Arkadiusz (2008), “Mesopotamian influences on Persian sky-watching and calendars. Part II. Ishtar and Anahita”, Archaeologia Baltica, 10, 45-51.
-      Watanabe, Chikako E (2015), “The symbolic role of animals in Babylon: a contextual approach to the lion, the bull and the mušḫuššu”, Iraq, 77, 215-224.
-      Nigro, Lorenzo (1998), “A Human Sacrifice Associated with a sleep slaughter in the Sacred Area of Ishtar at MB I Ebla?”, Journal of Prehistoric Religion, 11, 22-36.
-      Lewis, Caroline (2011), Warrior, Lover, Queen, Mother: The Goddess İştar and Her Relationship with Humanity, A thesis at College of Arts and Law University of Birmingham, Birmingham.
-      Langdon, Stephen (1914), Tammuz and Ishtar: A monograph upon Babylonian religion and theology, containing extensive extracts from the Tammuz liturgies and all of the Arbela oracles, Clarendon Press.
-      Reade, Julian (2005), “The Ishtar Temple at Nineveh”, Iraq67(1), 347-390.
-      Kramer, Samuel. N (1940), “Ishtar in the nether world according to a new Sumerian text”. Bulletin of the American Schools of Oriental Research79(1), 18-27.
-      Marcovich, Miroslav (1996), “From Ishtar to Aphrodite”, Journal of Aesthetic Education30(2), 43-59.