پژوهش های ادبی و اجتماعی

پژوهش های ادبی و اجتماعی

تحلیل جامعه‌شناختی داش آکل صادق هدایت

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
پژمان رحیمی نسب
آرزو شیرزادی نیا
گروه جامعه شناسی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه یاسوج، یاسوج، ایران
10.30488/sipl.2026.579579.1185
چکیده
داستان کوتاه «داش آکل» اثر صادق هدایت، تصویری دقیق از جامعة سنتی ایران در دورة پهلوی اول ارائه می‌دهد و بازتاب‌دهندة ساختارهای مردسالارانه، روابط قدرت، و محدودیت‌های زنان است. این پژوهش با روش کیفی و تحلیل تماتیک، نشان می‌دهد که شخصیت داش آکل هم نماد شجاعت و مردانگی و لوطی‌گری است و هم گرفتار تضاد میان هنجارهای اجتماعی و احساسات فردی. روابط عاطفی او با مرجان، دختر حاجی صمد، تحت تأثیر نظام قیمومیت مردانه و انتظارات اجتماعی شکل می‌گیرد و امکان کنشگری مستقل برای زن محدود است. هویت لوطی‌گری، هرچند سرمایة اجتماعی و نماد قدرت داش آکل را تثبیت می‌کند، در حوزة عاطفی ناکارآمد است و تنهایی و بحران وجودی او را برجسته می‌سازد. همچنین، داستان نشان می‌دهد که نظارت و قضاوت اجتماعی، حتی برای افراد قدرتمند، محدودیت ایجاد می‌کند و افراد را به سرکوب احساسات و تطابق با هنجارها وادار می‌سازد. یافته‌های پژوهش، بازنمایی نابرابری‌های جنسیتی و تعارض میان فردیت و جامعه را برجسته می‌کنند و نقش ادبیات واقع‌گرا را در تحلیل فرهنگی و اجتماعی روشن می‌سازند. داش آکل نه تنها یک داستان عاشقانه، بلکه بازتابی از ساختارهای مردسالارانه، روابط قدرت و محدودیت‌های فردی در مواجهه با هنجارهای اجتماعی است و نشان می‌دهد که ادبیات می‌تواند ابزار مؤثری برای بررسی و انتقال پیام‌های اجتماعی باشد.
کلیدواژه‌ها
داش آکل
صادق هدایت
جامعه‌شناسی ادبیات
نابرابری جنسیتی
لوطی‌گری.
موضوعات

عنوان مقاله English

A Sociological Analysis of Sadegh Hedayat's Dash Akol

نویسندگان English

pzhman rhymynsb
arezoo shirzadynia
Department of Sociology, Faculty of Humanities, Yasuj University, Yasuj, Iran
چکیده English


The short story Dash Akol by Sadegh Hedayat offers a precise portrayal of traditional Iranian society during the First Pahlavi era and reflects patriarchal structures, power relations, and the constraints imposed on women. Employing a qualitative method and thematic analysis, this research demonstrates that the character of Dash Akol is both a symbol of courage, masculinity, and lutigari (the tradition of chivalrous masculinity), and a figure caught in the conflict between social norms and individual emotions. His emotional relationship with Marjan, the daughter of Haji Samad, is shaped by the system of male guardianship and social expectations, which limits the possibility of independent agency for the woman. The identity of lutigari, although it consolidates Dash Akol's social capital and symbol of power, proves ineffective in the emotional domain and highlights his loneliness and existential crisis. Furthermore, the story demonstrates that social surveillance and judgment impose constraints even on powerful individuals, compelling them to suppress their emotions and conform to norms. The findings of the research highlight the representation of gender inequalities and the conflict between individuality and society, and illuminate the role of realist literature in cultural and social analysis. Dash Akol is not merely a love story but a reflection of patriarchal structures, power relations, and individual constraints in the face of social norms, demonstrating that literature can serve as an effective instrument for examining and conveying social messages.

کلیدواژه‌ها English

Dash Akol
Sadegh Hedayat
Sociology of Literature
Gender Inequality
Lutigari.
پورنامداریان، تقی و ابراهیمی فخاری، محمدمهدی. (1398). بررسی گذار از شخصیت پردازی رئالیستی به مدرنیستی در «داش آکل» صادق هدایت. پژوهش‌های ادبی، 16(63 )، 9-36.
ثواقب، جهانبخش؛ رستمی، پروین؛ بهرامی، روح اله و رحمتی، محسن. (1398). بازتاب جایگاه اجتماعی زنان عصر پهلوی اول در روزنامه اطلاعات(1306 تا 1320ش). تحقیقات تاریخ اجتماعی، 9(1 )، 59-98.
خالق زاده، محمد هادی و فاموری، مهدی. (1404). چند روایت دربارۀ «داش آکل»(در جستجوی شخصیت تاریخی وی). پژوهش نامه ادبیات داستانی، 14(2)، 115-141.  doi: 10.22126/rp.2024.10665.1949
خائفی، عباس. (1391). بررسی سه قطره خون هدایت بر مبنای نظریه «قدرت» میشل فوکو. شعر پژوهی(بوستان ادب)، 4(1)، 59-72.  doi: 10.22099/jba.2012.228
جلیلی سچه گانی، راضیه و راستگوفر، سید محمد. (1399). فرهنگ لوطی‌گری در داستان‌های صادق هدایت و صادق چوبک. پژوهش نامه ادبیات داستانی، 9(1)، 25-41
ساروخانی، باقر. (۱۳۷۶). مقدمه ای بر جامعه شناسی خانواده. چاپ هشتم، تهران: جامعه شناسان.
سیدزوار، نسرین؛ طاهر، رحیم و فلاحی، منیژه. (۱۴۰۲). جایگاه شعر معاصر فارسی از منظر جامعه شناسی و هنر. مطالعات هنر اسلامی، ۲۰(۵۱)، ۳۸۰-۳۹۹.
عسگری حسنکلو، عسگر . (1386). سیر نظریّه‌های نقد جامعه‌شناختی ادبیّات. ادب پژوهی، 2(4)، 43-64.
غنی، سیروس. (۱۳۸۵). ایران، برآمدن رضا خان بر افتادن قاجار و نقش انگلیسی ها. ترجمة حسن کامشاد، تهران: نیلوفر.
کاردوست، مژگان؛ مقدس جعفری، محمد حسن و یعقوبی، علی. (1386). بوردیو و جامعه‌شناسی ادبیات. ادب پژوهی، 1(2)، 77-94.
میرصادقی، جمال. (۱۳۶۶). ادبیات داستانی: قصه، داستان کوتاه، رمان با نگاهی به داستان نویسی معاصر ایران. تهران: شفا.
هدایت، صادق. (۱۳۴۳). سه قطره خون. تهران: کتاب های پرستو.
هدایت، صادق. (۱۳۸۴). داش‌آکل. تهران: صادق هدایت.
 
References
Pournamdarian, T., & Ebrahimi Fakhari, M. M. (2019). Investigating the transition from realist to modernist characterization in Sadegh Hedayat's "Dash Akol". Literary Research, 16(63), 9-36. [In Persian]
Savagheb, J., Rostami, P., Bahrami, R., & Rahmati, M. (2019). Reflection of the social status of women in the first Pahlavi era in the Ettela'at newspaper (1927 to 1941). Social History Research, 9(1), 59-98. [In Persian]
Khaleghzadeh, M. H., & Famouri, M. (2025). Several narratives about "Dash Akol" (In search of his historical personality). Fiction Literature Research Journal, 14(2), 115-141. https://doi.org/10.22126/rp.2024.10665.1949 [In Persian]
Khaefi, A. (2012). Investigating Hedayat's "Three Drops of Blood" based on Michel Foucault's theory of "power". Poetry Research (Bustan-e Adab), 4(1), 59-72. https://doi.org/10.22099/jba.2012.228 [In Persian]
Jalili Sechegani, R., & Rastgoofar, S. M. (2020). The culture of Luti-gari in the stories of Sadegh Hedayat and Sadegh Chubak. Fiction Literature Research Journal, 9(1), 25-41. [In Persian]
Sarokhani, B. (1997). An introduction to the sociology of the family (8th ed.). Jame'eh Shenasan. [In Persian]
Seyedzavar, N., Taher, R., & Fallahi, M. (2023). The position of contemporary Persian poetry from the perspective of sociology and art. Islamic Art Studies, 20(51), 380-399. [In Persian]
Asgari Hasankloo, A. (2007). The course of theories of sociological criticism of literature. Adab Pazhuhi, 2(4), 43-64. [In Persian]
Ghani, S. (2006). Iran: The rise of Reza Khan, the fall of the Qajar, and the role of the British (H. Kamshad, Trans.). Niloufar. [In Persian]
Kardoust, M., Moghaddas Jafari, M. H., & Yaghoubi, A. (2007). Bourdieu and the sociology of literature. Adab Pazhuhi, 1(2), 77-94. [In Persian]
Mirsadeghi, J. (1987). Fiction literature: Tale, short story, novel with a look at contemporary Iranian fiction writing. Shafa. [In Persian]
Hedayat, S. (1964). Three drops of blood. Parastoo Books. [In Persian]
Hedayat, S. (2005). Dash Akol. Sadegh Hedayat. [In Persian]