Societies in Persian literature

Societies in Persian literature

Comparative Analysis of Collective Action in the Khāneqāhs of ʿAlā al-Dawla Semnānī and Qutb bin Muhī based on Charles Tilly’s Theory

Document Type : Original Article

Authors
Mahboobeh Mobasheri 1
Marzieh Madani Razzaghi 2
1 1Associate Professor, Department of Persian Language & Literature, Faculty of Literature, Alzahra University, Tehran, Iran
2 PhD Student in Persian Language & Literature, Faculty of Literature, Alzahra University, Tehran, Iran
10.30488/sipl.2025.548584.1102
Abstract
During the Ilkhanid and Timurid periods, gatherings of Sufis around sheikhs with oppositional and anti-oppressive ideas transformed many khanqahs into the centers of socio-religious movements. Charles Tilly’s theory of collective action, particularly his polity model and five principles of mobilization, provides a framework for analyzing the emergence of contending groups, their collective action against ruling authorities, and their strategies to influence power. Adopting an analytical-comparative approach and library-based research, this study examines the collective action capacity of Sufiābād (the khanqah of ʿAlāʾ al-Dawla al-Simnānī) and Akhwānābād (the khanqah of ʿAbd Allāh Quṭb b. Muḥyī), both led by figures with a history of confrontation with political power. The findings indicate that although the two groups pursued similar interests, Akhwānābād faced serious threats. Intellectual opponents and, later, Safavid pressure forced structural and strategic changes, including Quṭb’s migration with his disciples, an emphasis on social withdrawal, and active recruitment of new followers. Safavid interventions escalated costs and risks for the group, framing them as challengers to authority and ultimately leading to the suppression of their collective action. By contrast, the collective capacity of Sufiābād was reshaped by ʿAlāʾ al-Dawla’s theological conviction that overt resistance to a Muslim ruler was religiously illegitimate. His stance transformed collective mobilization into an individual form of protest against injustice, which posed no substantial threat to the authorities. This orientation created opportunities for maintaining favorable relations with political power, thereby ensuring the stability of the khanqah and reinforcing the social and political prestige of its leader
Keywords
Ala al-Dawlah Simnani Sufiābād Qutb ibn Muhyi Akhwānābād
Sufi&‌‌rsquo
s Protest Movement Charles Tilly Collective Action Theory
Subjects
آگل، دنیز (1403). «قطب محیی، مرشدی معنوی در اواخر قرن نهم ه.ق»، ترجمۀ زهرا فلاح شاهرودی، در مجموعه مقالات  از کران تا کرانه، ارج‌نامۀ دکتر محمدباقر وثوقی، مقالاتی دربارۀ تاریخ، فرهنگ و تمدن خلیج فارس، به کوشش و خواستاری: رسول جعفریان، گودرز رشتیانی و شهرام یوسفی‌فر، تهران: نگارستان اندیشه: 43-56.
احمدوند، ولی‌محمد؛ تاجیک، محمدرضا (1397). «جهاد در نگاه متصوفه عصر ایلخانان»، رهیافت‌های سیاسی، دورة 9، شمارة 3: 11-31.
بحرانی‌پور، علی؛ فاضلی، عبدالله؛ کاظمی، سجاد؛ لجم اورک مرادی، علی (1307). «تحلیل جنبش سربداران بر پایۀ نظریۀ کنش جمعی چارلز تیلی». تاریخ و تمدن اسلامی، شمارة 28: 89-120.
پوررستگار، امیر، نیری، محمدیوسف (1399). «رویکرد جامعه‌شناختی تصوف در پژوهش‌های شرق‌شناسان با تکیه بر خانقاه‌پژوهی آنان»، مطالعات تاریخی فرهنگی، سال یازدهم، شمارة 43: 51-78.
تیلی، چارلز (1385). از بسیج تا انقلاب، ترجمة دکتر علی مرشدزاد، چ دوم، تهران: پژوهشکدۀ امام خمینیس و انقلاب اسلامی.
دانشگر، مریم (1401). «بازخوانی روایتی نویافته از زندگی قطب‌ بن محیی»، مجموعه مقالات نخستین همایش ملی تأمّلی بر زندگی، آثار و اندیشة عبدالله قطب‌بن محیی، به کوشش مهدی بنایی و امیر صادقی ، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 97-106.
دانشگر، مریم(1397). «دو مکتوب از عبدالله قطب ‌بن محیی (به حکیم ادریس بدلیسی و فضل‌الله‌بن‌روزبهان خنجی)»، متون ایرانی: مجموعه رساله‌های فارسی و عربی از دانشوران ایرانی (از آغاز دوره اسلامی تا پایان عصر تیموری)، گردآورنده جواد بشری، دفتر چهارم، تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی: 869-906.
زرین‌کوب، عبدالحسین (1376). دنبالة جستجو در تصوف ایران، تهران: انتشارات امیرکبیر.
زرین‌کوب، عبدالحسین (1369). ارزش میراث صوفیه، تهران: انتشارات امیرکبیر.
 
دهقان‌نژاد، مرتضی، رستمی، عادل (1396). «بررسی و تحلیل زمینه‌ها و عوامل تقابل بازاریان با حکومت پهلوی دوم بر اساس"مدل بسیج" چالز تیلی (1357-1340)»، رهیافت انقلاب اسلامی، شمارة40: 103-108.
سجستانی، امیر اقبال شاه (1366). چهل مجلس یا رساله اقبالیه. مقدمه، تصحیح و تعلیقات نجیب مایل هروی، تهران: ادیب.
سمرقندی، دولتشاه (1385). تذکره‌الشعرا، تحقیق فاطمه علاقه، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
سمنانی، علاءالدوله(1383). مصنفات فارسی، به اهتمام مجیب مایل هروی، تهران: علمی فرهنگی.
سمنانی، علاءالدوله ( 1389). العروه لاهل الخلوه و الجلوه، به اهتمام نجیب مایل هروی، تهران: مولی.
شفیعی کدکنی، محمدرضا (1386). قلندریه در تاریخ، دگردیسی‌های یک ایدئولوژی، تهران: سخن.
قطب ‌بن محیی (1384). مکاتیب عبدالله قطب‌بن محیی از عرفای قرن نهم هجری. قم: قائم آل محمدص.
قطب ‌بن محیی (1395). مکاتیب، مقدمه، تصحیح و تعلیقات دکتر مریم دانشگر، تهران:‌ فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
قطب ‌بن محیی (1402). مکاتیب (دفتر دوم)، مقدمه، تصحیح و تعلیقات دکتر مریم دانشگر، تهران:‌ فرهنگستان زبان و ادب فارسی
قطب شیرازی، عبداله (1396). مکاتیب بندة خدا قطب ‌بن محیی رحمه‌الله. 3 جلد، اصفهان: کانون پژوهش.
کیانی، محسن (1369). تاریخ خانقاه در ایران، تهران: طهوری.
مرتضوی، منوچهر (1397). مسائل عصر ایلخانیان، تهران: انتشارات دکتر محمود افشار با همکاری انتشارات سخن.
وثوقی، محمدباقر (1380). «مکاتیب قطب بن محیی کوشکناری لاری و تأثیر آن در تأسیس شهر قطب‌آباد»، کتاب ماه تاریخ و جغرافیا، خرداد و تیر:۱۳0-۱۳8.
یعقوبی جنبه‌سرایی، پارسا، بردی‌پور، آی‌ناز (1401) «سنخ‌شناسی مفهوم هویت-طبقه در سنت تذکره‌نویسی عرفانی (طبقات‌الصوفیه و تذکره‌الاولیاء)، جامعه‌شناسی فرهنگ و هنر، دورۀ چهارم، شمارة چهارم: 174-187.
نفیسی، سعید (1385). سرچشمۀ تصوّف در ایران. به اهتمام عبدالکریم جربزه‌دار. چ دوم، تهران: اساطیر
نصر، سیدحسین (1384). ظهور و تحول تصوف ایرانی، در میراث تصوف، ج1. ویراستۀ لئونارد لویزن، ترجمة مجدالدین کیوان، تهران: مرکز.